PRACA POGLĄDOWA / REVIEW ARTICLE

ANALYSIS OF EMOTIONS RELATED TO DENTAL TREATMENT

Katarzyna Białoszewska1 , Krzysztof Owczarek1 , Dorota Olczak-Kowalczyk2

1ZAKŁAD PSYCHOLOGII I KOMUNIKACJI MEDYCZNEJ, WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, WARSZAWA, POLSKA

2ZAKŁAD STOMATOLOGII DZIECIĘCEJ, WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, WARSZAWA, POLSKA

Streszczenie

Wstęp: Skomplikowanym procesem, często występującym w gabinecie stomatologicznym jest doświadczanie emocji. Na podstawie badań przeprowadzonych w różnych krajach, występowanie lęku związanego z wizytą u dentysty szacuje się na około 20%. Wysoki jego poziom, w tym dentofobia, cechuje 5% ogólnej populacji pacjentów. Badania wskazują, że wielu dentystów ma problem z identyfikacją prawdziwych objawów dentofobii oraz wdrożeniem prawidłowego i skutecznego leczenia.

Cel pracy: Przedmiotem artykułu jest analiza emocji związanych z wizytą u stomatologa oraz ich symptomatologia i radzenie sobie z nimi przez pacjenta.

Wyniki: O wystąpieniu stresu decyduje aktualna percepcja jednostki wywołująca emocje a nie obiektywne cechy sytuacji. Lekarz dentysta może ocenić stan emocjonalny pacjenta na podstawie obserwacji objawów fizjologicznych związanych z pobudzeniem autonomicznego układu nerwowego, zachowania oraz zgłaszanych objawów psychosomatycznych. Źródłem cennych wskazówek jest też analiza stylu radzenia sobie z emocjami (coping).

Wnioski: Umiejętność rozpoznania stylu radzenia sobie przez pacjenta z emocjami podczas wizyty u lekarza-dentysty sprzyja skutecznemu leczeniu stomatologicznemu oraz stwarza warunki zwiększające zadowolenie i komfort pacjenta.

 

Abstract

Introduction: Experiencing emotions is complicated process often related to dental treatment. Based on research conducted in different countries, the occurrence of dental anxiety is estimated at around 20% and 5% of the general population of patients is characterized by high level of anxiety , including dental phobia. Research indicates that many dentists have problems with identification of the symptoms of dental phobia and implementing appropriate and effective treatment.

The aim: The goal of the article is to analyze emotions associated with a dental visit and their symptomatology and patient management.

Results: The occurrence of stress is determined by the current individual perception of the situation that evokes emotions and is not connected with the objective features of the situation. The dentist can assess the patient’s emotional condition basing on the observation of physiological symptoms related to stimulation of the autonomic nervous system, behavior and reported psychosomatic symptoms. The source of valuable tips is also the analysis of the style of the coping with emotions.

Conclusions: The dentists ability to recognize the patient’s style of coping with emotions makes dental treatment more effective and benefits in increase of patient satisfaction and comfort.

Key words:

Wiad Lek 2018, 71, 5, -978

 

WSTĘP

Strach oraz lęk przed leczeniem stomatologicznym są powszechnymi zaburzeniami, które stają się wyzwaniem zarówno dla pacjentów, jak dentystów-praktyków [1]. Ponadto, częstość występowania lęku przed leczeniem stomatologicznym nie uległa znaczącej zmianie na przestrzeni wielu ostatnich lat. Według statystyk podanych przez Scotta Hirschmana [2] 8-15% populacji występują fobie wywołane gabinetem stomatologicznym oraz/lub opieką dentystyczną. Według badań przeprowadzonych wśród społeczeństw zachodnich, od 3 do 5% populacji ludzi dorosłych cierpi powodu fobii, 40% odznacza się strachem przed leczeniem stomatologicznym [3]. Badania skandynawskie podają, że od 7 do 10% populacji cechuje tym obszarze wysoki poziom lęku [4,5]. Według Heaton wsp. [6] lęk przed leczeniem stomatologicznym pojawia się 11−22% pacjentów. Wysoki poziom, tym dentofobia, cechuje 5% populacji ogólnej [7]. Leczenie dentystyczne należy do jednej najczęściej występujących przyczyn strachu. rankingu wszystkich sytuacji stresogennych zajmuje ono piąte miejsce [8, 9].

Strach przed leczeniem objawia się różny sposób, co często frustruje lekarza wprowadza go zakłopotanie, a w konsekwencji może stać się przyczyną dotkliwych skutków dla pacjenta. Badania wskazują, że wielu dentystów ma problem identyfikacją dentofobii oraz wdrożeniem interdyscyplinarnego planu leczenia w celu uzyskania efektywnego leczenia stomatologicznego [10].

EMOCJE ZWIĄZANE Z LECZENIEM
STOMATOLOGICZNYM

Doświadczanie emocji to proces złożony, który za pośrednictwem autonomicznego układu nerwowego prowadzi do odczuwanych przez człowieka zmian somatycznych. Rdzeń afektywny (core affect) jest wspólnym mianownikiem wszystkich zjawisk afektywnych, czyli emocji, uczuć oraz nastroju. Za jego pośrednictwem odczuwane są przyjemność − nieprzyjemność oraz poziom pobudzenia. Problematyka lęku i strachu jest rozległa i złożona. W piśmiennictwie przedmiotu przyjęto rozróżnianie lęku i strachu, aczkolwiek zdarza się, iż pojęcia te używane są zamiennie. W tym miejscu pokrótce zostanie przybliżone znaczenie emocji najczęściej przytaczane w kontekście leczenia stomatologicznego.

Strach jest integralną, czasem pożyteczną reakcją na wydarzenia życiowe, polega na przeżywaniu silnego napięcia emocjonalnego spowodowanego realnie zagrażającymi obiektami lub sytuacjami (np. w zetknięciu z agresywnym zwierzęciem, pędzącym pociągiem itp.[11].

Lęk można zdefiniować jako reakcję na nieznany bodziec, odbierany jako zagrożenie, którego źródło jest nieznane lub zlokalizowane jest w podświadomości. Może być opisywany jako rozproszone napięcie, które znamionuje nadmierne napięcie mięśni. Zazwyczaj charakteryzuje je kombinacja zróżnicowanych zaburzeń motorycznych. W aspekcie stricte emocjonalnym uruchamia mechanizmy obronne wobec różnych zagrożeń. Zaburzenia lękowe rozregulowują wspomniane mechanizmy w dwojaki sposób: nadmierny bądź niedostateczny [12, 13]. Mechanizmy obronne osobowości w ujęciu psychodynamicznym są zdefiniowane jako zniekształcające rzeczywistość, stosowane są w sposób automatyczny a ich funkcją jest zażegnanie lękotwórczej groźby, skierowanej przeciw zintegrowanej wewnętrznie rzeczywistości [14]. Za najważniejszy mechanizm obronny twórca teorii psychodynamicznej – Freud uznawał wyparcie, jako niedopuszczanie do świadomości nieakceptowanych idei, myśli bądź uczuć. Mechanizm obronny wyparcia jest podstawą koncepcji radzenia sobie ze stresem, w której podstawą jest stosunek podmiotu wobec sygnałów zagrożenia – czujność i poznawcze odwracanie uwagi od źródła zagrożenia.

W kontekście zachowania zdrowia jamy ustnej funkcjonowanie tego mechanizmu może mieć wyjątkowo zgubne efekty. Stosowanie wyparcia, mechanizmu obronnego osobowości, przez chorego przy pojawieniu na przykład objawów bólowych powoduje odroczenie w czasie skutecznego leczenia stomatologicznego. Stanowi to otwarcie mechanizmu błędnego koła: zmniejszenie częstości wizyt u stomatologa prowadzące do zaniedbania stanu zdrowia jamy ustnej i w konsekwencji konieczność stosowania coraz bardziej skomplikowanych i przykrych w swoich skutkach procedur medycznych.

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA LĘKU STOMATOLOGICZNEGO

Według DSM-IV (Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 1994) silny lęk przed leczeniem stomatologicznym powinien być postrzegany jako fobia specyficzna, która definiowana jest jako istotne pobudzenie wywołane ekspozycją na specyficzny bodziec. W konsekwencji uruchamiane są psychofizjologiczne mechanizmy, które prowadzą do zmiany zachowania (wycofanie się lub uniknięcie bodźca lękotwórczego). Sytuacja taka wpływa na osobiste standardy regulacji zachowania dotyczące życia codziennego, społecznego, zawodowego oraz relacje osobiste jednostki [15,16].

Bezpośrednio przed wizytą gabinecie stomatologicznym lub w jej trakcie może wystąpić nagła i gwałtowna w swoim przebiegu reakcja emocjonalna. Zgodnie z kryteriami diagnostycznymi International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (ICD-10), napad lęku wynika z intensywnej obawy i dyskomfortu, które zaczynają się nagle, narastają szybko i trwają co najmniej kilka minut, ale nie dłużej niż dwie godziny. Silnemu lękowi towarzyszą takie objawy, jak wzbudzenie wegetatywne: odczucie bicia lub ciężaru serca albo przyspieszenie jego czynności, pocenie się, drżenie lub dygotanie, suchość w jamie ustnej [17, 18]. Fobie w połączeniu z napadami lękowymi (atak paniki) odnoszą się najczęściej do jej złożonej formy, a powtarzające się ataki mogą stać się przyczyną rozwinięcia się bardziej poważnych zaburzeń psychicznych np. agorafobii, której towarzyszy zgeneralizowany lęk przed wyjściem z domu, mogą się też pojawić objawy hipochondrii oraz dentofobii [19].

Granica między silnym strachem a umiarkowaną fobią nie jest dobrze zdefiniowana. Fobia powiązana jest z upośledzeniem funkcjonowania, a jej wymiar i ostateczny skutek może stanowić podstawę w różnicowaniu obu emocjonalnych zjawisk. Grupa pacjentów cierpiących z powodu strachu przed leczeniem stomatologicznym również nie jest homogeniczna, charakter strachu i jego następstwa mogą się różnić w zależności od cech osobowości, temperamentu oraz innych czynników psychologicznych [15].

RADZENIE SOBIE Z EMOCJAMI

Psychologiczny model interakcyjny radzenia sobie ze stresem (coping) obejmuje stale zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki stosowane w zaistniałych trudnych sytuacjach. Jednostkę charakteryzuje styl radzenia sobie rozumiany jako trwała osobowościowa dyspozycja do określonego zmagania się z różnymi sytuacjami stresowymi. Wyróżnia się trzy style zachowania w sytuacjach trudnych: styl skoncentrowany na unikaniu, styl skoncentrowany na zadaniu, którego celem jest rozwiązanie problemu oraz styl skoncentrowany na emocjach – jego ostatecznym celem jest zmniejszenie napięcia [20].

Styl skoncentrowany na unikaniu

Styl skoncentrowany na unikaniu jest często wymieniany w aspekcie strachu lub lęku przed leczeniem i jest szerzej opisany w piśmiennictwie jako efekt błędnego koła [21, 22]. Należy stwierdzić, że takie nieracjonalne zachowania prowadzą do niekorzystnych skutków, ponieważ w przypadku długotrwałego unikania leczenia stomatologicznego mogą się pojawić poważne konsekwencje zdrowotne. Pacjenci przejawiający tendencję do przesadnych reakcji emocjonalnych związanych leczeniem często odwołują wizyty gabinecie dentystycznym, czym doprowadzają jamę ustną do stanu wymagającego bardziej traumatycznych złożonych procedur leczenia, zwykle przeprowadzanych znieczuleniu ogólnym [1, 23]. Lęk przed dentystą oraz unikanie leczenia mogą prowadzić do zaniedbania stanu jamy ustnej oraz do ogólnoustrojowych problemów zdrowotnych [24]. Agras stwierdza, że pacjenci cierpiący powodu zaburzeń lękowych są bardziej narażeni na rozwój nadciśnienia tętniczego, które jest głównym czynnikiem zaburzeń układu krążenia oraz chorób serca [25]. Kleinknecht Bernstein stwierdzają, że osoby cierpiące powodu fobii mogą doświadczać również jej negatywnych skutków życiu codziennym (takich jak upośledzone interakcje społeczne czy nadużywanie leków) [21].

 

Styl skoncentrowany na zadaniu

Wiele osób prezentuje zachowania racjonalne, które wykazują wystarczającą dbałość o stan jamy ustnej. Strach czy też lęk przed dentystą nie zaburzył u nich prawidłowo funkcjonującej wyobraźni, którą kieruje rozwaga. Takie osoby koncentrują się na zasadach przestrzegania zachowań prozdrowotnych [24]. Vassend stwierdza, że wysoki poziom strachu przed wizytą u dentysty może prowadzić do wytworzenia postawy unikającej, mimo to wielu pacjentów zgłasza się regularnie na wizyty do lekarza-dentysty. Autor przypuszcza, że pacjenci ci wytworzyli odpowiednie strategie radzenia sobie ze strachem bądź dostosowali się do koniecznych potrzeb i zdroworozsądkowych norm [26]. Często jednak jednostki mając świadomość swojego nieracjonalnego podejścia do leczenia stomatologicznego nie są zdolne do samodzielnego poradzenia sobie z tym problemem, korzystają więc z pomocy dentysty w momencie, kiedy ból osiągnie taki poziom, że fizyczne dolegliwości mają pierwszeństwo i nie mogą być w żaden sposób wyparte [11].

Styl skoncentrowany na emocjach

Pacjent koncentruje się na tym, co jest przyjemne i akceptuje tylko to, co jest wygodne, natomiast odrzuca wszystko to, co nie jest przyjemne i niewygodne. Skutkiem takiej postawy są zachowania o znamionach braku wyobraźni, pacjenci robią to bez większego zastanowienia i nie skupiają się nad negatywnymi skutkami zdrowotnymi, które w efekcie niedostatecznego leczenia muszą w przyszłości wystąpić [11]. Taki styl jest charakterystyczny dla osób, które preferują myślenie życzeniowe i fantazjowanie kosztem efektywnego i racjonalnego działania, mającego na celu usunięcie lub zminimalizowanie bodźca stresowego. U takich osób głównym celem staje się nagła potrzeba zmniejszenia napięcia emocjonalnego towarzyszącego sytuacji stresowej [27].

SYMPTOMATOLOGIA NEGATYWNYCH EMOCJI W ZAWIĄZKU Z WIZYTĄ U STOMATOLOGA

Emocje, które powstają w trakcie wizyty u stomatologa mają trzy ważne źródła, które lekarz-dentysta powinien uwzględniać w swojej codziennej praktyce.

Aspekt wegetatywno-somatyczny

Zarówno psychologiczny, jaki i fizjologiczny poziom odpowiedzi organizmu odnosi się do podstaw zjawiska mechanizmów obronnych ,,walki i ucieczki” (Cannon) [28]. Taki rodzaj zmian występuje na skutek pojawienia się bodźca stresogennego (strach) i jest chwilową reakcją wobec zagrożenia. Mechanizm stresu uruchamia układ współczulny i przywspółczulny charakteryzujący się wydzielaniem adrenaliny i zespołem związanych z nim objawów, m.in. podwyższenie ciśnienia krwi, wzrost tętna, wzrost napięcia mięśniowego [17, 19, 29]. Objawy będące konsekwencją stresu można zaobserwować podczas wizyty w gabinecie stomatologicznym: suchość jamy ustnej, pocenie się oraz przyspieszenie akcji serca. Mogą one wystąpić też w dzień lub noc przed zaplanowaną wizytą, jak również w poczekalni lub/oraz podczas telefonowania w celu zapisania się na wizytę. Tym objawom towarzyszy również uczucie wyczerpania szczególnie po wizycie u dentysty. Cohen w swojej koncepcji nawiązuje do Ogólnego Zespołu Przystosowawczego Selye’go [17, 30, 31]. Na tym poziomie, według Rubin i wsp., pacjenci prezentują rozmaite typy reakcji emocjonalnych. Pierwsza grupa prezentuje problemy z motoryką układu stomatognatycznego: ssanie, gryzienie, zgrzytanie wraz z towarzyszącymi im objawami klinicznymi, które mogą być wyrazem regresji, czyli zachowania charakterystycznego dla wcześniejszych faz rozwojowych. Drugą grupę stanowi histeria, która objawia się zgłaszanymi symptomami i złudzeniami somatycznymi oraz poczuciem depersonalizacji i odrealnienia. Zdarzają się również objawy ze strony przyzębia, jak również odmienny smak, nieświeży oddech podawane jako przykład somatyzacji problemów emocjonalnych. Trzecią grupę stanowią pacjenci manifestujący problem psychosomatycznie jako objawy przypisane do depresji w postaci: zaburzeń endokrynologicznych, zmiany jakości i ilości wydzielanej śliny, dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego z powodu zmiany napięcia mięśniowego oraz schorzenia periodontologiczne [11, 25, 32, 33]

Aspekt behawioralny

Wysoki poziom lęku wykazuje przyczynowo-skutkowy związek z nieregularnością zachowań zdrowotnych, z mniejszą dbałością o higienę zębów i pogorszeniem jakości życia związanym ze zdrowiem jamy ustnej [26]. Wykazuje również wpływ na zachowania zdrowotne typu: modyfikacja spożywanych pokarmów z uwagi na stan jamy ustnej czy też działania profilaktyczne mające na celu prawidłową jej higienę oraz wizyty kontrolne. Ze względu na aspekt behawioralny pacjent może również skarżyć się na bezsenność lub wybudzanie się w nocy lub w godzinach wczesnoporannych. Takim zaburzeniom często towarzyszą objawy fizjologiczne charakterystyczne dla pobudzenia układu współczulnego [17, 19].

Dentysta może obserwować lęk u pacjenta, bazując na analizie języka werbalnego i niewerbalnego pacjenta. Zachowania lękowe przejawiające się w języku ciała – pozawerbalnym (body language) mogą być rozpoznawane przez mimikę twarzy i przybieraną pozycję ciała. Jest to na ogół: kulenie się, zgarbienie – unikanie wzroku lekarza lub przeciwnie – osoba jest nadmiernie wyprostowana, z głową nienaturalnie odchyloną do tyłu, ze wzrokiem wbitym w dentystę, kontrolująca przebieg zdarzeń z nadmiernym niepokojem i nieufnością. Kolejną zauważalną zmianą są obserwowane przejawy niepokoju, nerwowe ruchy stóp; często pojawiają się: niespokojne poruszanie ramionami, nogami, wstawanie i siadanie bądź przemierzanie gabinetu bez logicznego związku z sytuacją zewnętrzną. Takie zachowania mogą sugerować przygotowanie się do ucieczki, czasem następuje szczere przyznanie się do stanu paniki przez pacjenta [21]. Bywa, że pacjent pedantycznie poprawia krawat czy też kontroluje inne elementy ubioru – są to przykłady kompulsji ruchowej wywołanej stanem emocjonalnym. Powstałe napięcie psychiczne może się przejawiać mimicznymi objawami strachu, wybuchem płaczu bez widocznego powodu, problemami z opanowaniem odruchu wymiotnego, szerokim otwarciem jamy ustnej oraz odwracaniem głowy od lekarza w trakcie zabiegu. Obserwacja zachowania pozawerbalnego pacjenta może stać się istotnym źródłem informacji o przeżyciach związanych z wizytą w gabinecie stomatologicznym [11].

Ze względu na postawę behawioralną spotyka się przykłady zachowań przeciwstawnych dla pacjenta względem wcześniejszych wizyt, np. pacjent rozmowny staje się przesadnie cichy, natomiast osoba spokojna i werbalnie nieaktywna staje się wielomówna. Analizując wypowiedzi pacjenta, można na ogół dostrzec, że odpowiada on szybko, jakby automatycznie, często przerywając pytanie, co uniemożliwia dokończenie kwestii lekarzowi. Pacjenta z dużym poziomem lęku lub strachu charakteryzuje pewien impulsywny, ale zarazem mechaniczny sposób konwersacji, zdarza się też nadmierna ekspresja myśli, często rzucana bez zastanowienia lub kompulsywne łączenie w jednym zdaniu kilku wątków rozmowy. Może też pojawić się wypowiedź o charakterze swoistego słowotoku, która w sposób mniej lub bardziej świadomy ma na celu odroczenie w czasie interwencji stomatologa [11, 32, 33].

Aspekt poznawczy

Obraz subiektywnego poczucia zagrożenia, który powstaje w związku z wizytą u stomatologa ma często decydujące znaczenie. Różni ludzie tę samą sytuację mogą postrzegać w odmienny sposób; ten sam człowiek różne sytuacje stresowe może oceniać identycznie. O wystąpieniu stresu decyduje aktualna ocena jednostki wywołująca emocje, w mniejszym natomiast stopniu napięcie wywołują obiektywne cechy sytuacji. Proces radzenia sobie z emocjami w trakcie wizyty u stomatologa rozumiany jest jako ciąg zmieniających się strategii towarzyszący zmianom subiektywnej percepcji sytuacji. Elementem emocjonalnej odpowiedzi poznawczej pacjenta jest również przewidywanie krytyki i reprymendy ze strony lekarza, które stanowią źródło często pojawiającego się zachowania w postaci zrzucania odpowiedzialności (victim blaming) na inne osoby, między innymi na innego lekarza dentystę [34]. Nadużywanie tego mechanizm obronnego osobowości jest destrukcyjny i w modelu zmian zachowania pacjenta według Prochaski i DiClemente, powoduje powrót do fazy kontemplacji oraz prekontemplacji, czyli początkowych faz procesu motywacji, w których m.in. pacjent rozważa wprowadzenie zmian [17, 35].

PODSUMOWANIE

W piśmiennictwie wiele miejsca poświęca się warunkom zapobiegającym występowaniu negatywnych emocji pojawiających się w związku z wizytą u dentysty. Podkreślana jest rola poziomu lęku w występowaniu fobii specyficznych, w tym dentofobii. W wyniku przeprowadzonych wielu badań poznano etiologię i czynniki wpływające na poziom natężenia emocji typu strach i lęk. O wystąpieniu stresu w znacznym stopniu przesądza aktualna ocena pacjenta wywołująca emocje, natomiast w mniejszym stopniu zależy od obiektywnych cech sytuacji. Radzenie sobie ze stresem w trakcie wizyty u stomatologa to niezwykle ważny ciąg stosowania różnych strategii, odpowiadający zmianom subiektywnej percepcji sytuacji. Dla wielu pacjentów przeszłe doświadczenia, często traumatyczne, które wywołują lęk, mogą mieć kolosalny wpływ na przebieg wizyty u stomatologa. Strach przed wizytą czasem jest tak przytłaczający, że może powodować nieadekwatne, dysforyczne reakcje pacjenta na fotelu dentystycznym. Wysoki poziom lęku przyczynia się do nieregularności zachowań zdrowotnych i mniejszą dbałość o higienę zębów. Często jest to czynnik prowadzący w zupełności do zaniechania wizyt w gabinecie dentystycznym. W konsekwencji takie zachowanie wiąże się z pogorszeniem jakości życia w efekcie pogorszenia parametrów zdrowia jamy ustnej. Znajomość potencjalnych stresorów, które odpowiedzialne są za aspekt behawioralny, jak również reakcji neurobiologicznych organizmu na wydarzenie traumatyczne, mogą pomóc lekarzowi otoczyć pacjenta empatią oraz skuteczną opieką stomatologiczną. Zjawisko negatywnych emocji dotyczących leczenia stomatologicznego dotyka również samych lekarzy, którzy podkreślają, iż przebieg i jakość leczenia dysforycznych pacjentów zależy od stresogennych czynników, z którymi są zmuszeni się zmagać w swojej pracy niemal na co dzień [36].

WNIOSKI

Obecność lęku ma bezpośredni związek z nieregularnością zachowań zdrowotnych i często prowadzi do zupełnego zaniechania wizyt w gabinecie dentystycznym. Mniejsza dbałość o higienę zębów w konsekwencji w znacznym stopniu wpływa na jakość życia poprzez pogorszenie stanu zdrowia jamy ustnej. Radzenie sobie z emocjami u pacjenta w istotnym stopniu wpływa także na przebieg wizyty w gabinecie stomatologicznym. Znajomość przez lekarza zagadnień mechanizmów radzenia sobie ze stresem ułatwia interpretację zachowania pacjenta. Umiejętność rozpoznania i radzenia sobie z emocjami podczas wizyty u stomatologa umożliwia zapewnienie niezbędnej pomocy pacjentowi. Stwarza też lepsze warunki sprzyjające przeprowadzeniu optymalnego leczenia stomatologicznego. W tym celu przydatne mogą się okazać techniki odwracania uwagi od przeprowadzonego zabiegu stomatologicznego (muzyka, telewizja, rozmowa z na tematy neutralne z pacjentem), technika powiedz-pokaż-zrób czy stworzenie przestrzeni i czasu podczas wizyty na rozmowę na temat przeżywanych przez pacjenta emocji i ich etiologii. Szerszy opis metod pracy z pacjentem cierpiącym z powodu negatywnych emocji związanych z leczeniem znajdzie się w oddzielnym artykule.

Piśmiennictwo

1. Lovas J, Lovas D. Rapid relaxation-practical management of preoperative anxiety. JCDA. 2007;73(5):437–440.

2. Scott DS, Hirshman R. Psychological aspects of dental anxiety in adults. J Am Dent Assoc. 1982;104:27–31.

3. Milgrom P, Fiset L, Melnick S, Weinstein P. The prevalence and practice management consequences of dental fear in major US city. J Am Dent Assoc. 1988;166:641–647.

4. Moore R, Birn H, Kirkegaard E, Brodsgaard I, Schuetx F. Prevalence and characteristics of dental anxiety in Danish adults. Community Dent Oral Epidemiol. 1993;21:292–296.

5. Hakeberg M, Berggren U, Carlsson SG. Prevalence of dental anxiety in an adult population in a major urban area in Sweden. Community Dent Oral Epidemiol. 1992;21:292–296.

6. Heaton LJ, Carlson CR, Smith TA, Baer RA, de Leeuw R. Predicting anxiety during dental treatment using patients’ self-reports: Less is more. J Am Dent Assoc. 2007;138(2):188–195.

7. Boman U, Carlsson V, Hakeberg M. Psychological treatment of dental anxiety among adults: A systematic review. Eur J Oral Sci. 2013;121:225–234.

8. Fredrikson M, Annas P, Fisher H, Wik G. Gender and age differences in the prevalence of specific fears and phobias. Beh Res Ther. 1996;36:258–264.

9. Agras S, Sylvester D, Oliveau D. The epidemiology of common fears and phobia. Compr Psychiatry. 1969;10:151–156.

10. Moore R, Brodsgaard I. Dentists’s perceived stress and its relation to perceptions about anxious patients. Community Dent Oral Epidemiology. 2001;29(1):73–80.

11. Rubin GJ, Slovin M, Krochak M. The psychodynamics of dental anxiety and dental phobia. Dent Clin North Am. 1988;32(4):647–656.

12. Marks IM, Nesse RM. Fear and fitness: An evolutionary analysis of anxiety disorders. Ethol Sociobiol. 1994;15:247–261.

13. Appukuttan DP, Tadepalli A, Cholan PK, Subramanian S, Vinayagavel M. Prevelence of dental anxiety among patients attending a dental educational institution in Chennai India – A questionnaire based study. OHDM. 2013;12(4):289–294.

14. Fhanér S. Słownik psychoanalizy. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. 1996:106.

15. Abrahamsson KH., Berggren U, Carlsson SG. Psychosocial aspects of dental and general fear in dental phobic patients. Acta Odontologics Scandinavica. 2000;58:37–43.

16. DSM-IV. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Washington, DC: American Dental Association,1994.

17. Cohen SM, Fiske J, Newton JT. The impact of dental anxiety on daily living. BDJ. 2000;189(7):385–390.

18. Wojtas A, Jakuszkowiak-Wojten K. Terapia lęku panicznego w ujęciu poznawczo-behawioralnym. Psychiatria. 2010;7(6):227–233.

19. Little JW. Anxiety disorders: Dental implication. Gen Dent. 2002;51(6):562–568.

20. Krawczyk E, Lelek A, Mróz S, Kamenczuk A, Chrostek Maj J. Regulacja stanów emocjonalnych u pacjentów uzależnionych od benzodiazepin – doniesienia wstępne. Przegl Lek. 2009;66(6):315-318.

21. Kleinknecht RA, Bernstein DA. The assessment of dental fear. Behav Ther. 1978;9:626–934.

22. Berggren U, Hakeberg M, Carlsson SG. Relaxation vs. cognitively oriented therapies for dental fear. J Dent Res. 2000;79(9):1645–1651.

23. Choy Y, Fyer AJ, LipsItz JD. Treatment of specific phobia in adults. Clin Psychol Rev. 2007;27:266–286.

24. Vassend O. Anxiety, pain and discomfort associated with dental treatment. Behaviour Resarch and Therapy. 1993;31:659–666.

25. Agras S. Panic: Facing Fears, Phobias, and Anxiety. New York: Freeman, 1985.

26. Vassend O, Roysamb E Nielsen C. Dental anxiety in relation to neuroticism and pain sensitivity. A twin study. J Anxiety Disord. 2011;25:302–308.

27. Parker JDA, Endler NS. Coping with coping assessment: A critical review. Europ. J. Person. 1992;6:321–344

28. Cannon W.B. The Wisdom of the Body. W. W. Norton & Company, New York. 1932:177-201.

29. Lundgren J, Berggren U, Carlsson SG. Psychosociological reaction in dental phobic patients during video stimulation. Eur J Oral Sci. 2001;1009(3):172–127.

30. Owczarek K. Psychologia dla pielęgniarstwa. Oficyna Wydawnicza Akademii Medycznej. Warszawa, 2007.

31. Szabo S, Tache T, Somogyi A. The legacy of Hans Selye and origins of stress research: A retrospective 75 years after his landmark brief „letter” to the editor of nature. Stress 2012;15(5):472–478.

32. Weiner A.A ( Editor) ,The Fearful dental patient. A Guide to Understanding and Managing. Wiley-Blackwell. 2011:8–28.

33. Behavioral Dentistry. Mostovsky D, Farida F. 2nd edition willey Blacwell. 2014:131–134.

34. Finch H, Keegan J, Ward K., Sanyal-Sen B. Barriers to Receipt of Dental Care. A Qualitative Research Study. London: Social And Community Planning Research, 1988.

35. Jacob MC, Plamping D. The Practice of Primary Dental Care. London: Wright 1989:89.

36. Cooper CL, Watts J, Kelly M. Jobs satisfaction, mental health and job stressors among general dental practitioners in Uk. BDJ. 1987;162:77–81.

 

Konflikt interesów

Autorzy nie zgłaszają konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Katarzyna Białoszewska

Zakład Psychologii i Komunikacji Medycznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

ul. Żwirki i Wigury 81, 02-091 Warszawa

tel. 22/ 57 20 533

e-mail: katarzyna.bialoszewska@gmail.com

Nadesłano: 18.04.2018

Zaakceptowano: 29.04.2018