Eating habits of the youth from Ruda Slaska

Anita Bielawska1, Katarzyna Tomczyk1,2, Brygida Adamek1, Barbara Rybus-Kalinowska1, Jakub Warakomski3,
Beata Łabuz-Roszak
1

1 KATEDRA I ZAKŁAD PODSTAWOWYCH NAUK MEDYCZNYCH, WYDZIAŁ ZDROWIA PUBLICZNEGO W BYTOMIU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

2 STUDIUM DOKTORANCKIE WYDZIAŁU ZDROWIA PUBLICZNEGO W BYTOMIU, KATEDRA I ZAKŁAD ZDROWIA ŚRODOWISKOWEGO, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

3 KATEDRA PATOFIZJOLOGII I ENDOKRYNOLOGII W ZABRZU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, ZABRZE, POLSKA

Streszczenie

Wstęp: W ostatnich latach znacząco wzrosło zainteresowanie dietetyką i zdrową żywnością. Wiedza i nawyki żywieniowe ukształtowane w wieku młodzieńczym mają wpływ na zachowania zdrowotne w życiu dorosłym.

Cel pracy: Ocena nawyków żywieniowych młodzieży licealnej.

Materiał i metody: Anonimowe badanie ankietowe przeprowadzono w grupie uczniów w wieku 17−21 lat pochodzących z województwa śląskiego i uczęszczających do losowo wybranych szkół licealnych w Rudzie Śląskiej. Liczebność badanej grupy wynosiła 262 osoby, 157 (59,9%) kobiet i 105 (40,1%) mężczyzn. Udział uczniów w badaniu był dobrowolny.

Wyniki: Przeprowadzone badanie wykazało, że aż 40% uczniów szkół licealnych nigdy nie spożywa posiłków regularnie, a regularne ich spożywanie deklarowało jedynie 11,5%. Mniej niż połowa (46,9%) ankietowanych deklarowała codzienne spożywanie śniadań. Najczęściej spożywanym posiłkiem był obiad (n=217; 82,8%) oraz kolacja (n=143; 54,6%). Większość uczniów (77,5%) nie znało poprawnej klasyfikacji pięter piramidy żywienia. Co więcej, u ponad połowy badanych młodych kobiet (54,8%) i mężczyzn (52,4%) występował niedobór masy ciała (BMI<18kg/m2).

Wnioski: Niniejsze badanie wykazało nieprawidłowe zachowania żywieniowe młodzieży licealnej. Wysoce uzasadniona jest potrzeba wdrożenia odpowiednich działań w ramach prewencji zdrowotnej, mających na celu poprawę nawyków żywieniowych młodzieży.

 

Abstract

Introduction: In recent years, interests on dietary and health food have grown considerably. Nutritional knowledge and eating habits determined in the youth have an impact on the health condition in adulthood.

The aim: To evaluate the eating habits in the population of young people from Silesian province.

Materials and methods: The anonymous questionnaire survey was conducted in the group of high school students aged 17-21 years coming from Silesian province, randomly chosen from high schools in Ruda Slaska. The study group consisted of 262 students, 157 (59,9%) women and 105 (40,1%) men. The student`s participation in the study was voluntary.

Results: The analysis showed that as many as 40% of high school students never eat regularly and eating of regular meals reported only 11,5%. Less than a half (46,9%) of participants eat breakfast every day. The most commonly consumed meals was lunch (n = 217; 82,8%) and dinner (n = 143; 54,6%). The vast majority of students (77,5%) didn’t know the correct classification of the feeding pyramid floors. Moreover, in more than a half of young women (54,8%) and men (52,4%) the body mass deficiency was revealed (BMI<18kg/m2).

Conclusions: The study showed abnormal nutritional behavior of high school youth. Therefore, there is a need to conduct activities under health prevention, which improve the eating habits of young people.

Wiad Lek 2018, 71, 2 cz. II, -365

 

WSTĘP

Zagadnienia związane ze zdrowym odżywianiem budzą obecnie coraz większe zainteresowanie. Prawidłowo zbilansowana dieta powinna dostarczać do organizmu wszystkich składników odżywczych i mineralnych niezbędnych do utrzymania zdrowia i zapewnienia prawidłowego rozwoju somatyczne go, fizycznego i psychicznego człowieka. W tym celu istotnym jest odpowiedni wybór i odpowiednia ilość spożywanej żywności oraz utrzymanie regularnych posiłków w ciągu dnia [1].

Najnowsze zalecenia żywieniowe opracowane w formie Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej przez Instytut Żywności i Żywienia (IŻŻ) w 2016 r. podkreślają znaczenie aktywności fizycznej jako ważnego czynnika wpływającego na stan zdrowia społeczeństwa polskiego [2]. Niewłaściwe odżywianie oraz bierny tryb życia mogą prowadzić do rozwoju nadwagi, otyłości oraz przewlekłych chorób, takich jak: schorzenia układu krążenia, cukrzyca, nowotwory złośliwe [3−5]. Istnieje wiele czynników mających wpływ na zwyczaje żywieniowe preferowane w życiu dorosłym. Na kształtowanie postaw żywieniowych dzieci młodzieży ma wpływ przede wszystkim środowisko rodzinne. Preferencje żywieniowe rodziców, ich wykształcenie, tradycje rodzinne, wybór produktów spożywczych, traktowanie słodkich słonych przekąsek jako funkcji nagrody czy kary mają nieodzowny wpływ na późniejszy styl odżywiania ich potomstwa. Innym ważnym czynnikiem warunkującym wybory żywieniowe jest aspekt ekonomiczny − dochody oraz ceny produktów żywnościowych [6−8].

Dzieci i młodzież to grupa osób, która w największym stopniu jest narażona na zaburzenia związane z nieprawidłowym żywieniem. Typowy jadłospis młodzieży jest najczęściej niezbilansowany. Charakteryzuje się zbyt wysoką zawartością niektórych składników pokarmowych przy znacznych niedoborach innych [9, 10]. Zbyt wysoka podaż energii z pożywienia jest spowodowana nadmiernym spożyciem tłuszczów i cukrów prostych. Najczęściej wynika to z konsumowania produktów typu fast-food, wysokokalorycznych przekąsek słonych i słodkich, kolorowych napojów gazowanych [11]. Do innych błędów żywieniowych popełnianych przez nastolatków należą: niejedzenie śniadań, brak urozmaicenia spożywanych posiłków, deficyt warzyw i owoców, a także ryb, nabiału produktów z pełnego przemiału [12]. Dieta nastolatków jest uboga w zawartość niektórych witamin składników mineralnych – najczęściej witaminy D i wapnia. Źródła literaturowe informują nadmiernym spożyciu fosforu i sodu. Fosfor występuje w wielu produktach spożywczych i jest często wykorzystywany w procesie przetwarzania żywności, co dodatkowo zaburza gospodarkę wapniowo-fosforanową organizmie człowieka. Za wysoki poziom sodu w diecie nastolatków najczęściej odpowiada nadmierne korzystanie z soli kuchennej czy żywności wysokoprzetworzonej. Zbyt długie przerwy między posiłkami oraz nieregularne odżywianie powodują obniżenie koncentracji, spadek efektywności i pogorszenie wyników w nauce [13−15].

Wciąż narastającym problemem zdrowia publicznego na świecie i w Polsce jest nadwaga i otyłość [16]. Polska należy do krajów najszybciej tyjących w Europie. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) z 2011 r. problem ten dotyczy 64% mężczyzn i 46% kobiet. Wyniki badań IŻŻ z 2014 roku donoszą o epidemii otyłości wśród dzieci. Naukowcy podkreślają znaczenie nadwagi i otyłości w patogenezie przewlekłych chorób niezakaźnych. Jednym z ważnych sposobów zapobiegania im jest nauka racjonalnych nawyków żywieniowych już od najmłodszych lat życia. Niebywale istotną kwestią jest zwiększenie świadomości społeczeństwa w tym zakresie w celu właściwego dokonywania indywidualnych wyborów żywieniowych [17, 18]. Cytując słowa Hipokratesa: „Niech żywność będzie twoim lekiem, lek twoją żywnością”

Celem pracy była ocena nawyków żywieniowych młodzieży zamieszkałej w Rudzie Śląskiej, jednym z miast województwa śląskiego.

MATERIAŁ I METODY

Do badania zakwalifikowano uczniów w wieku 17−21 lat pochodzących z woj. śląskiego i uczęszczających do losowo wybranych szkół licealnych w Rudzie Śląskiej. Liczebność badanej próby wynosiła 262 osoby, z czego 157 osób (59,9%) stanowiły kobiety, natomiast pozostałe 105 osób (40,1%) − mężczyźni. Udział uczniów w badaniu był dobrowolny i anonimowy.

Narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz skonstruowany na podstawie dostępnego piśmennictwa. Pytania w nim zawarte pozwoliły ocenić zachowania żywieniowe młodzieży licealnej. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej przy pomocy programu komputerowego Excel 2016 oraz STATISTICA 10.0, Stat Soft Polska. Wynik uznano za istotny statystycznie, jeżeli uzyskany poziom istotności p był mniejszy lub równy 0,05. Do zbadania zależności pomiędzy zmiennymi jakościowymi zastosowano test niezależności χ2. Celem doboru odpowiednich metod statystycznych dokonano weryfikacji zgodności rozkładu zmiennych z rozkładem normalnym z użyciem testu Kołmogorova-Smirnova. zależności od typu rozkładu, istotność różnic średnich sprawdzano testem t-Studenta, Manna-Whitney’a lub Kruskala-Wallisa.

WYNIKI

Stan odżywienia ankietowanych oszacowano za pomocą wskaźnika masy ciała (BMI) (Tab. I). Średnia wartość BMI wszystkich badanych osób wynosiła 21,9±3,1; u kobiet – 21,5±3,3 kg/m2, u mężczyzn − 22,7±3,3 kg/m2. Zachowania żywieniowe młodzieży licealnej oceniono na podstawie pytań kwestionariuszowych dotyczących sposobu odżywiania. W szczególności dotyczyły: regularności i liczby spożywanych posiłków w ciągu dnia (Tab. II, Tab. III), częstości spożywania poszczególnych produktów żywnościowych (Tab. V), aktywności fizycznej (Tab. IV), a także ilości wypijanych płynów. Ponadto w badaniu oceniono wiedzę uczniów z zakresu znajomości Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej (Tab. VI).

Przeprowadzone testy nie wykazały istotnej statystycznie zależność pomiędzy wskaźnikiem BMI młodzieży licealnej a regularnością spożywania posiłków (p=0,284). Wyniki badania wykazały, że najwyższą średnią wartość BMI miały osoby, które zawsze spożywały posiłki regularnie, najniższą średnią wartość BMI posiadały osoby, które nigdy nie konsumowały ich regularnie (p>0,05).

Zaobserwowano istotnie statystycznie różnice w częstości spożywania większości posiłków (pierwszego śniadania, obiadu, podwieczorku, kolacji) w badanej grupie (p<0,001). Uczniowie nie spożywają prawidłowej liczby posiłków w ciągu dnia.

Przeprowadzone testy nie wykazały istotnej statystycznie zależności pomiędzy wskaźnikiem BMI młodzieży licealnej a ich poziomem aktywności fizycznej (p=0,792). Najwyższą średnią wartość wskaźnika BMI oszacowano dla osób, które ćwiczyły codziennie w sposób umiarkowany lub intensywny przez minimum 60 minut. kolei najniższą średnią wartość wskaźnika BMI prezentowali uczniowie, którzy ćwiczyli codziennie sposób umiarkowany lub intensywny przez minimum 30 minut (Tab. IV).

Przeprowadzona analiza wykazała istotne statystycznie różnice w częstotliwości spożywanych poszczególnych produktów żywnościowych w grupie badanych uczniów (p<0,001). Wyniki zaprezentowano w tabeli V.

Średnie dzienne spożycie płynów deklarowane przez ankietowanych kształtowało się na poziomie 9±1,1 szklanek wody, co stanowiło 2,2±0,7 L. Badane kobiety wypijały 8,5±6 szklanek płynów dziennie (tj. 2,1 l), z kolei mężczyźni 10±5 szklanek płynów (tj. około 2,5 l).

Badanie wykazało istotną statystycznie różnicę w liczbie osób, które znają prawidłową klasyfikację pięter Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej oraz tych, którzy nie mają wiedzy w tym zakresie. Większość licealistów (77,5%) nie znało poszczególnych pięter piramidy żywienia i nie potrafiło poprawnie ich uporządkować (Tab. VI).

Głównym źródłem wiedzy żywieniowej uczniów są znajomi przyjaciele (78,2%), a następnie fora internetowe (59,5%), blogi tematyczne (57,3%) oraz profile społecznościowe (50%).

DYSKUSJA

Sposób żywienia oraz aktywność fizyczna stanowi istotny czynnik determinujący zdrowie człowieka. W ostatnim 20-leciu młodzież krajów wysoko rozwiniętych coraz częściej podejmuje zachowania antyzdrowotne, które mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia chorób i przedwczesnej śmierci. Do takich zachowań obok narkomanii, agresji należą m. in. obniżony poziom aktywności fizycznej i nieprawidłowe odżywianie [5, 19]. Nauka prawidłowych zachowań żywieniowych rozpoczęta od najmłodszych lat może pełnić istotną rolę w profilaktyce chorób dietozależnych. Postawy żywieniowe nastolatków decydują o ich kondycji zdrowotnej w dorosłym życiu [20, 21].

W badanej populacji u ponad połowy kobiet (54,8%) oraz mężczyzn (52,4%) odnotowano niedowagę, co jest niepokojącym zjawiskiem, w szczególności wśród osób młodych. Zbyt niska masa ciała, podobnie jak nadwaga czy otyłość, mogą prowadzić do wystąpienia niedoborów pokarmowych i rozwoju licznych chorób. Ryzyko zgonu jest również większe u osób z nadwagą lub otyłością, jak i niedowagą. Najważniejszy jest więc prawidłowy sposób odżywiania, który umożliwi utrzymanie normatywnej masy ciała [22−24].

Regularne spożywanie posiłków odgrywa kluczową rolę w dostarczeniu do organizmu człowieka z pożywienia wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Źródła literaturowe informują, że niespożywanie pierwszego śniadania, pomijanie głównych posiłków, podjadanie pomiędzy nimi produktów o niskiej wartości odżywczej są czynnikami sprzyjającymi rozwojowi nadwagi i otyłości [25, 26]. Badanie przeprowadzone wśród uczniów woj. śląskiego wskazuje na ich nieprawidłowy sposób żywienia. Brak zachowania regularności spożywanych posiłków ciągu dnia deklarowało 40% ankietowanych. Zaledwie 11,5% respondentów spożywało posiłki regularnie. Identyczne wyniki uzyskano w badaniu zrealizowanym przez Kocka wsp., które wykazało, że 40% uczniów lubelskich szkół średnich nigdy nie jadała posiłków regularnie. Natomiast regularność spożywanych posiłków była przestrzegana jedynie przez 32% ankietowanych [27]. W badaniu przeprowadzonym wśród młodzieży na terenie warszawskich szkół gimnazjalnych licealnych 18% uczniów stwierdziło, że nigdy nie jadała posiłków regularnie [28].

Wyniki międzynarodowych badań Health Behavior in School — ageing Children (HBSC) 2002 roku informują o niespożywaniu śniadań przez dzieci i młodzież. Jest to niepokojące zjawisko. Niejadanie śniadań przez uczniów niekorzystnie wpływa na ich samopoczucie predyspozycje do nauki w szkole [29]. W przeprowadzonym badaniu w woj. śląskim codzienne spożywanie śniadań deklarowało jedynie 46,9% osób. Okazjonalnie posiłek ten był konsumowany przez 26% osób, a 6,9% ankietowanych zawsze go pomijała. Wyniki badań zrealizowanych Gdańsku na przełomie 2005/2006 roku sugerowały o niespożywaniu śniadań przez 31,4 % uczniów [30]. Podobny wniosek został sformułowany przez Kowalcze, która w badaniu przeprowadzonym wśród młodzieży gimnazjalnej zamieszkałej Warszawie, zwróciła szczególna uwagę na zjawisko, jakim jest niespożywanie śniadań przez młodzież. Taki sposób odżywiania prezentowało 37% uczniów [31]. Wyniki badania Cooper i wsp. argumentują konieczność spożywania śniadań. Badacze wykazali, że młodzież, która ich nie pomijała dysponowała wyższą energią, mniejszym odczuciem głodu zmęczenia w ciągu dnia [32].

Najczęściej spożywanym posiłkiem w ciągu dnia przez uczniów zamieszkałych w woj. śląskim był obiad (82,2%), a następnie kolacja (54,6%). Drugie śniadanie oraz podwieczorek były posiłkami najrzadziej deklarowanymi przez respondentów (odpowiednio 26% i 19,5%). Podobne wyniki uzyskano w badaniu przeprowadzonym na terenie losowo wybranych szkół w Warszawie, w którym również najczęściej spożywanym posiłkiem przez uczniów był obiad (95%) oraz kolacja (82%), a najrzadziej drugie śniadanie (54%) podwieczorek (18%) [28]. Wyniki badania zrealizowanego na terenie województwa zachodniopomorskiego w ramach projektu badawczego: „Styl życia dzieci i młodzieży województwa zachodniopomorskiego” również wykazały, że najczęściej spożywanymi posiłkami przez uczniów szkół podstawowych były obiad i kolacja. Ponadto zwrócono uwagę na różnicę w spożywaniu pierwszych drugich śniadań w grupie dziewcząt i chłopców. Drugie śniadanie w swojej diecie uwzględniały częściej dziewczęta (71,46%), natomiast pierwsze chłopcy (69,97%) [33].

Ważnym elementem profilaktyki przewlekłych chorób niezakaźnych obok racjonalnego odżywiania jest aktywność fizyczna. IŻŻ zaleca uprawianie aktywności fizycznej regularnie przez minimum 30 minut, a w przypadku dzieci i młodzieży 60 minut dziennie. Specjaliści oszacowali, że korzystne efekty dla zdrowia człowieka przynosi codzienna aktywność fizyczna na poziomie PAL wynoszącym co najmniej 1,70. Taki poziom aktywności fizycznej wpływa na zmniejszenie ryzyka nadwagi, otyłości, chorób układu krążenia, cukrzycy osteoporozy niektórych nowotworów [2, 34]. Największy odsetek badanych osób (45,8%) woj. śląskiego ćwiczył umiarkowanie lub intensywnie przez 30 minut, ale tylko kilka razy tygodniu. Natomiast 13,6% uczniów nie uprawiało żadnej formy aktywności fizycznej. W badaniu kwestionariuszowym przeprowadzonym przez Marcysiak wsp. regularne uprawianie sportu deklarowało aż 88% uczniów. Brak uprawiania jakiejkolwiek aktywności fizycznej oznajmiło 11% uczniów. Spośród uczniów uprawiających sport 35% twierdziło, że poświęcają na aktywność fizyczną więcej niż 2 godziny dziennie, 33% godzinę, natomiast mniej niż 30 minut dziennie 22% [34]. Wyniki przytoczonych badań wykazały niskie zainteresowanie młodzieży sportem, a uczniowie chętniej spędzali czas przed telewizorem lub komputerem [19].

W diecie dzieci i młodzieży niezbędnym jest uwzględnienie w każdym posiłku warzyw i owoców (co najmniej 5 porcji dziennie). Są one bogatym źródłem antyoksydantów, tj. prowitaminy A, witaminy C, witaminy E, związków polifenolowych [2]. niniejszym badaniu wykazano, że połowa licealistów (50%) spożywała warzywa tylko kilka razy w tygodniu. Jedynie 32,4% uczniów sięgało po te produkty każdego dnia. Codzienne spożycie owoców deklarowało zaledwie 37,4% badanej młodzieży. W badaniu Kiciak i wsp. mającym na celu ocenę postaw żywieniowych młodzieży szkół średnich na terenie wybranych miast woj. śląskiego, stwierdzono spożycie warzyw i owoców kilka razy dziennie przez połowę ankietowanych. Odsetek młodych osób, które sięgały po warzywa owoce kilka razy tygodniu, mieścił się granicach 23–28% [35].

Zalecenia żywieniowe rekomendowane przez IŻŻ informują o konieczności spożywania przez dzieci i młodzież w wieku szkolnym ciemnego pieczywa oraz grubych kasz jako źródła witamin i błonnika pokarmowego [2]. W niniejszym badaniu połowa ankietowanych (49,6%) deklarowała codzienną konsumpcję kaszy, makaronów i ryżu. Zaledwie 15,6% licealistów spożywało ciemne pieczywo każdego dnia. Podobne wybory żywieniowe podejmowała młodzież objęta badaniem przeprowadzonym przez Całyniuk i wsp. Uczniowie spożywali pieczywo pełnoziarniste okazjonalnie (59,1%), 21,5% nigdy go nie uwzględniało w swojej diecie. Tylko 1,1% badanych spożywało ten rodzaj pieczywa codziennie. Ponadto połowa ankietowanych uczniów w ogóle nie jadała grubych kasz. Zaledwie 9,7% uczniów uwzględniało te produkty w swoim jadłospisie kilka razy w tygodniu [36].

Wykazano, że niespełna połowa badanych uczniów (43,5%) z miasta Ruda Śląska piła mleko kilka razy w tygodniu, a 6,5% w ogóle go nie uwzględniało w swojej diecie. Z kolei 21,4% badanych deklarowało codzienne spożycie napoi mlecznych, takich jak: kakao, kawa zbożowa, natomiast 10,7% respondentów nigdy nie konsumowało tego typu produktów. Niespełna połowa licealistów (40,8%) spożywała produkty mleczne fermentowane, takie jak: kefir, jogurt, maślanka, kilka razy w tygodniu. W przeprowadzonym badaniu przez Marcinkowską i wsp. dotyczącym konsumpcji napojów wśród młodzieży również zaobserwowano niskie spożycie mleka i napojów mlecznych. Zaledwie 12% uczniów szkół gimnazjalnych i średnich wypijało jedną szklankę mleka tygodniowo, a 10% nie piło go ogóle. Ponadto zaobserwowano, że mleko było statystycznie częściej spożywane przez chłopców niż dziewczęta [37]. W badaniu oceniającym zachowania żywieniowe uczniów powiatu ciechanowskiego wykazano, że połowa respondentów (53%) spożywała mleko produkty mleczne każdego dnia [19]. Podobne wyniki uzyskano w badaniu zrealizowanym wśród licealistów mieszkających w Oleśnicy. Prawie połowa z nich deklarowała codzienne spożycie mleka jego przetworów (49% kobiety, 39,6% mężczyźni) [38]. Wyniki badań dotyczących spożycia mleka i jego przetworów przez polską młodzież nie są zadawalające. Zalecenie rekomendowane przez IŻŻ stanowią o spożywaniu 3 porcji tych produktów ciągu dnia, zwłaszcza przez dzieci młodzież w wieku szkolnym. Mleko i jego produkty są źródłem dobrze przyswajalnego wapnia, witamin z grupy B oraz białka o wysokiej wartości odżywczej, dlatego powinny być uwzględniane w codziennej diecie dzieci młodzieży wieku szkolnym [2].

Prawidłowy dzienny jadłospis dzieci i młodzieży powinien uwzględniać co najmniej 2 porcje produktów z grupy − mięso, ryby i jaja. Są one źródłem pełnowartościowego białka, żelaza, cynku witamin z grupy B [2]. Ponad połowa badanych uczniów (58,4%) uczęszczających do szkół średnich znajdujących się na terenie miasta Ruda Śląska deklarowała spożycie mięsa kilka razy w tygodniu. Ryby były spożywane raz tygodniu przez 40,5% respondentów, a 11,8% w ogóle ich nie spożywało. W badaniu przeprowadzonym przez Całyniuk i wsp. mięso było konsumowane kilka razy w tygodniu przez 30,1% młodzieży. Jego codzienne spożycie było deklarowane przez 18,3% badanych [36]. Zaledwie 34,7% badanych uczniów z woj. śląskiego konsumowało jaja kilka razy tygodniu. Wyniki badań zrealizowanych przez Wojtyłę-Buciora potwierdzają sporadyczne spożywanie jaj przez licealistów. Tylko 7% uczniów z powiatu kaliskiego uwzględniało jaja w swoim jadłospisie [39].

Badania przeprowadzone w Polsce wykazały, że do najczęściej popełnianych przez młodzież błędów dietetycznych należy spożywanie produktów typu fast-food, słodyczy oraz kolorowych napojów gazowanych [40]. W niniejszym badaniu wykazano, że co trzeci licealista spożywał tego typu żywność raz w tygodniu. Prawie połowa uczniów (46,9%) jadała produkty typu fast-food raz w miesiącu. Jedynie 10,7% respondentów nie spożywało ich w ogóle. W badaniu Wierzbickiej i Stosio od 40% do 80% uczniów deklarowało spożycie żywności typu fast-food 1−2 razy w tygodniu [41]. Spożycie raz w tygodniu lub częściej deklarowało 33,6% ankietowanych w badaniu Mendyk i wsp. [42]. Prawie połowa uczniów (46,67%) z badania Kocka i wsp. konsumowała taką żywość kilka razy w miesiącu, a 10% osób zadeklarowało jej spożycie od 1 do nawet 3 razy w tygodniu [27].

Wyniki niniejszego badania informują o wysokim spożyciu słodyczy przez licealistów. Kilka razy w tygodniu spożywało je 40,1% osób, natomiast codziennie sięgało po nie aż 20,2% uczniów. W badaniu zrealizowanym przez Całyniuk i wsp. podobny odsetek młodych osób (40,9%) deklarował spożycie słodyczy kilka razy w tygodniu. Niepokojące jest, że podobna liczba respondentów wybierała je nawet parokrotnie w ciągu dnia (około 37%) [36]. W aspekcie oceny częstotliwości spożycia słodyczy przez młodzież, zbliżone wyniki uzyskano w badaniu przeprowadzonym przez Kubik i wsp. Codzienne spożycie słodyczy deklarowało 44% uczniów [43]. Najbardziej niepokojące wyniki uzyskano badaniu przeprowadzonym przez Nitsch-Osuch i wsp., w którym 92% osób zadeklarowało spożycie słodyczy każdego dnia [44].

Innym błędem żywieniowym często popełnianym przez młodzież jest nadmierne spożywanie słodkich napojów. Wykazano, że 30,5% uczniów z Rudy Śląskiej codziennie konsumowało słodkie napoje, a 33,6% spożywało je kilka razy w tygodniu. Wyniki uzyskane w badaniu zrealizowanym przez Marcinkowską informują o regularnym spożywaniu słodkich napojów gazowanych przez 44% licealistów. Większość ankietowanych (64%) wypijało co najmniej litr słodkich napojów gazowanych tygodniowo [37]. Respondenci (22,6%) badaniu przeprowadzonym przez Szczepańską i wsp. spożywali słodkie napoje co najmniej raz dziennie [45]. W badaniu Kowalcze prawie połowa dziewcząt (46%) codziennie lub kilka razy tygodniu spożywała słodzone napoje gazowane. W grupie chłopców odsetek ten był zdecydowanie wyższy wynosił 67% [21].

W badanej grupie zaobserwowano zróżnicowany poziom wiedzy żywieniowej. Zaledwie 7,3% respondentów potrafiło w prawidłowej kolejności uszeregować piętra piramidy żywieniowej. Aż 77,5% badanych nie miało wiedzy w tym zakresie. Dobrą znajomość piramidy żywieniowej wykazało 49,9% uczniów objętych badaniem zrealizowanym szkołach podstawowych na terenie miasta Bytom w woj. śląskim. Badanie donosi skuteczności podejmowanych programów edukacyjnych, mających na celu zwiększenie poziomu wiedzy dzieci i młodzieży na temat zdrowego stylu życia [46]. Wyniki badania przeprowadzonego przez Melnyk i wsp. informują o korzystnym wpływie programów edukacyjnych realizowanych przez nauczycieli w szkołach na stan psychospołeczny zdrowotnych nastolatków [47].

Przeprowadzona analiza zwyczajów żywieniowych badanej grupy licealistów wykazała liczne nieprawidłowości w ich sposobie żywienia. Skład spożywanych posiłków również nie był zgodny z powszechnie dostępnymi zaleceniami żywieniowymi rekomendowanymi przez IŻŻ. Wyżej zaprezentowane nawyki żywieniowe młodzieży mogą generować nadmierną podaż cukrów prostych i tłuszczów wraz z dietą i w konsekwencji prowadzić do rozwoju nadwagi, otyłości, niedoborów pokarmowych, przewlekłych chorób niezakaźnych.

Brak elementarnej wiedzy w zakresie żywienia człowieka może pogłębić popełniane błędy dietetyczne i spowodować pogorszenie stanu zdrowia młodzieży przyszłości. W związku z powyższym koniecznym jest upowszechnianie zasad zaleceń prawidłowego żywienia już od najmłodszych lat życia. Młode osoby często nie są świadome związku między swoim zachowaniem a zdrowiem, dlatego niezbędnym jest wdrażanie szkołach odpowiednich programów edukacyjnych poświęconych tematyce zdrowego żywienia. świetle przeprowadzonych badań, edukacja jest skutecznym narzędziem promocji zdrowia i profilaktyki. Skierowana do dzieci i młodzieży w wieku szkolnym pozwoli ukształtować nich prawidłową postawę zdrowotną, mającą wpływ na ich późniejszy styl życia.

WNIOSKI

1. Niniejsze badanie wykazało nieprawidłowe zachowania żywieniowe wśród młodzieży licealnej. W jej sposobie odżywiania zaobserwowano liczne błędy dietetyczne, do których należą: nieregularne spożywanie posiłków, nieprawidłowa ich liczba w ciągu dnia, niskie spożycie warzyw owoców, produktów zbożowych z pełnego przemiału, produktów mlecznych oraz produktów grupy – jaja, mięso, ryby. Dieta uczniów uwzględniała niezdrową żywność typu fast food, słone i słodkie przekąski oraz kolorowe napoje gazowane.

2. W badaniu nie wykazano istotnej statystycznie korelacji pomiędzy aktywnością fizyczną licealistów i regularnością spożywanych przez nich posiłków w ciągu dnia poziomem wskaźnika BMI. Niepokojącym natomiast jest fakt, iż u ponad połowy respondentów występuje niedobór masy ciała.

3. Młodzież nie dysponuje odpowiednią wiedzą na temat podstawowych zaleceń żywieniowych rekomendowanych przez IŻŻ przedstawionych w formie Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej.

4. Przeprowadzone badanie wskazuje na potrzebę wdrożenia odpowiednich działań ramach prewencji zdrowotnej, mających na celu poprawę zwyczajów żywieniowych młodzieży.

Piśmiennictwo

1. Stochel M, Janas-Kozik M, Zejda J et al. Walidacja kwestionariusza ORTO-15 w grupie młodzieży miejskiej w wieku 15–21 lat. Psychiatr Pol. 2015;49(1):119-134

2. Jarosz M, Rychlik E, Stoś K et al. Normy żywienia dla populacji polskiej– nowelizacja. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia, 2017.

3. Kostecka M. Środowiskowe czynniki zwiększające ryzyko nadwagi i otyłości
u dzieci. Med Metab. 2014;18(3):40-46.

4. Szczerbiński R, Karczewski J, Siemienkowicz J. Wybrane zachowania żywieniowe w zależności od aktywności fizycznej młodzieży w wieku 14-16 lat w północno – wschodniej Polsce na przykładzie powiatu Sokólskiego. Rocz Panstw Zakl Hig. 2010;61(1):83-86.

5. Bryl W, Hoffman K, Miczke A et al. Otyłość w młodym wieku – epidemiologia, konsekwencje zdrowotne, konieczność prewencji. Przew Lek. 2006;9:91–95.

6. Gosiewska M, Kołłajtis-Dołowy A. Znaczenie edukacji żywieniowej w kształtowaniu zachowań młodzieży w zakresie prawidłowego wykorzystania żywności. Warszawa: WSIiZ, 2015, 39-47.

7. Wojciechowska J. Rodzinne środowisko żywieniowe jako istotny czynnik kształtowania nawyków żywieniowych u dzieci i młodzieży. Pieleg Pol. 2014;51(1):34-40.

8. Kirpsza-Roszko I, Olejnik B, Zalewska M et al. Wybrane nawyki żywieniowe a stan odżywiania dzieci i młodzieży regionu Podlasia. Probl Hig Epidemiol. 2011;92(4):799-805.

9. Jarosz M. Zasady prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży oraz wskazówki dotyczące zdrowego stylu życia. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia, 2008, 17-27.

10. Kołłajtis-Dołowy A, Jeruszka-Bielak M. Źródła informacji o żywieniu. In: Wolska-Adamczyk A (ed.). Znaczenie racjonalnego żywienia w edukacji zdrowotnej. Warszawa: WSIiZ; 2015, 39-47.

11. Łoboda D, Gawęcki J, Długosz A. Wpływ spożycia przekąsek i napojów na występowanie odchyleń masy ciała w wybranej grupie bydgoskich gimnazjalistów. Probl Hig Epidemiol. 2015;96(3):652-655.

12. Kowalcze K. Wybrane zachowania żywieniowe i sposób żywienia gimnazjalistów warszawskiego Ursynowa. In: Agata Wolska-Adamczyk (ed.). Znaczenie racjonalnego żywienia w edukacji zdrowotnej. Warszawa: WSIiZ; 2015, 117-124.

13. Chalcarz W, Radzimirska-Graczyk M. Jakościowy sposób żywienia dzieci i młodzieży uprawiających szermierkę. Część II. Przerwy między posiłkami, charakterystyka dojadania. Roczn PZH. 2010;61(1):71-74.

14. Adamczyk G. Popularność „żywności wygodnej”. J Agribus Rural Dev. 2010;18(4):5-13.

15. Gajda R, Jeżewska-Zychowicz M. Zachowania żywieniowe młodzieży mieszkającej w województwie świętokrzyskim – wybrane aspekty. Probl Hig Epidemiol. 2010;91(4):611-617.

16. Payab M, Kelishadi R, Qorbani M et al. Association of healthy foods intake with anthropometric measures and blood pressure in a national sample of Iranian children and adolescents: the Caspian-IV study. J Pediatr. 2015;91(2):196-205.

17. Decyk-Chęcel A. Zwyczaje żywieniowe dzieci i młodzieży. Probl Hig Epidemiol. 2017;98(2): 103-109.

18. Wolska-Adamczyk A. Znaczenie racjonalnego żywienia w edukacji zdrowotnej. Warszawa: WSIiZ; 2015.

19. Marcysiak M, Zagroba M, Ostrowska B, Wiśniewska E, Marcysiak M, Skotnicka-Klonowicz G. Aktywność fizyczna a zachowania żywieniowe dzieci i młodzieży powiatu ciechanowskiego. Probl Pieleg 2010;18(2):176-183.

20. Pilch W, Janiszewska R, Makuch R, Mucha D, Pałka T. Racjonalne odżywianie i jego wpływ na zdrowie. Hyg Pub Health. 2011;46(2):244-248.

21. Biedrzycka K. Porównanie zaleceń żywieniowych z popularnymi dietami oraz skutki ich stosowania. In: Wolska-Adamczyk A (ed.). Znaczenie racjonalnego żywienia w edukacji zdrowotnej. Warszawa : WSIiZ; 2011, 163-171.

22. Ziółkowska A, Gajewska M, Szostak-Węgierek D. Zachowania żywieniowe młodzieży gimnazjalnej z Warszawy i miejscowości podwarszawskich. Probl Hig Epidemiol. 2010;91(4):606-610.

23. Czajka K, Kochan K. BMI a wybrane zachowania zdrowotne uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych. Probl Hig Epidemiol. 2012;93(3):551-557.

24. Cybulska B, Kłosiewicz-Latoszek L. Co znaczy paradoks otyłości w chorobie wieńcowej? Kardiol Pol. 2013;71(9):963–968.doi: 10.5603/KP.2013.0235

25. Timlin MT, Pereira MA, Story M, Neumark-Sztainer D. Breakfast eat ing and weight change in a 5-year prospective analysis of adolescents: Project EAT (Eating Among Teens). Pediatrics. 2008;121(3): 638–645.

26. Groholt EK, Stigum H, Nordhagen R. Overweight and obesity among adolescents in Norway: cultural and socio-economic differences. J Public Health. 2008;30(3):258-265.

27. Kocka K, Bartoszek A, Fus M et al. Nawyki żywieniowe i aktywność fizyczna młodzieży szkół ponadgimnazjalnych jako czynniki ryzyka wystąpienia otyłości. J Educ Health Sport. 2016;6(7):439-452.

28. Sitko D, Wojtas M, Gronowska-Senger A. Sposób żywienia młodzieży gimnazjalnej i licealnej. Rocz Panstw Zakl Hig. 2012;63(3):319-327.

29. Micun I. Zachowania zdrowotne uczniów Gimnazjum w Sokółce. In: Krajewska-Kułak E, Szczepański M, Łukaszuk C et al. (eds). Problemy terapeutyczno-pielęgnacyjne: od poczęcia do starości. Białystok: AM w Białymstoku WPiOZ. 2007, 1:164–168.

30. Żuralska R, Gaworska-Krzemińska A, Kowalkiewicz-Hussein E et. al. Styl żywienia młodzieży szkolnej. In: Krajewska-Kułak E, Szczepański M, Łukaszuk C, Lewko J (eds). Problemy terapeutyczno-pielęgnacyjne: od poczęcia do starości. Białystok: AM w Białymstoku WPiOZ; 2007, 190–194.

31. Kowalcze K. Wybrane zachowania żywieniowe i sposób żywienia gimnazjalistów warszawskiego Ursynowa. In: Wolska-Adamczyk A. Znaczenie racjonalnego żywienia w edukacji zdrowotnej. Warszawa: WSIiZ; 2015, 117-124.

32. Cooper SB, Bandelow S, Nevill ME. Breakfast consumption and cognitive function in adolescent schoolchildren. Physiol Behav. 2011;103(5):431–39.

33. Grenda A. Zachowania żywieniowe młodzieży szkolnej z małych aglomeracji województwa zachodniopomorskiego. Zesz Nauk U Szczec Pr Inst Kult Fiz. 2012;28:111-122.

34. Marcysiak M, Ciosek A, Żywica M et al. Zachowania żywieniowe i aktywność fizyczna uczniów klas sportowych i ogólnych w Ustrzykach Dolnych. Probl Pieleg. 2009;17(3):216-222.

35. Kiciak A, Całyniuk B, Grochowska-Niedworok E et al. Zachowania żywieniowe młodzieży z województwa śląskiego. Med Ogol Nauki Zdr. 2014;20(3):296-300.

36. Całyniuk B, Kiciak A, Grochowska-Niedworok E. Zachowania zdrowotne i żywieniowe uczniów szkół o profilu sportowym (z uwzględnieniem płci oraz wskaźnika BMI badanych) – doniesienie wstępne. Med Ogol Nauki  Zdr. 2014;20(2):186–191.

37. Marcinkowska U. Zmiany w konsumpcji napojów wśród młodzieży. Probl Hig Epidemiol. 2015;96(1):240-244.

38. Ilow R, Regulska-Ilow B, Płonka K et al. Ocena zwyczajów żywieniowych licealistów z Oleśnicy. Bromat Chem Toksykol. 2009;42(3):693-698.

39. Wojtyła-Buciora P. Badania nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży licealnej i ich rodziców w celu poznania możliwości optymalizacji programów edukacyjnych i działań z zakresu promocji zdrowia. Rozprawa doktorska. Poznań: Uniwersytet Medyczny w Poznaniu. 2011; oai:www.wbc.poznan.pl:237628

40. Gronowska-Senger A. Współczesne problemy żywieniowe dzieci szkolnych w Polsce. Żywność. 2001;3:28-35.

41. Wierzbicka E, Stosio A. Spożycie produktów typu „fast food” przez wybraną grupę młodzieży szkolnej z rejonu Warszawy. Zyw Czlow Metab. 2007;34(1-2):182-187.

42. Mendyk K, Antos-Latek K, Kowalik M et al. Zachowania prozdrowotne w zakresie odżywiania i aktywności fizycznej u dzieci i młodzieży szkolnej w wieku do 18 roku życia. Pieleg Zdr Publ. 2017;26(1):13-17.

43. Kubik B, Kozioł U, Błaszczyk-Tyszka A. Poznanie zachowań zdrowotnych młodzieży 15–16-letniej a wpływ rodziny na kształtowanie zdrowego stylu życia w opinii uczniów gimnazjum klas trzecich. Ann UMC Sect D. 2004;3:236–244 [42].

44. Nitsch-Osuch A, Kędzierska M, Topczewska-Cabanek A et al. Nawyki żywieniowe młodzieży w wieku gimnazjalnym — co nastolatki jedzą w szkole? Fam Med Prim Care Rev. 2009;11(3):433–436.

45. Szczepańska E, Szeja N, Dudzik I et al. Zachowania żywieniowe a wiedza żywieniowa uczniów wybranych szkół na terenie Górnego Śląska w zależności od wskaźnika wagowo-wzrostowego BMI. N Ped. 2015;19(2):68-75.

46. Grajek M, Wanat G. Skuteczność przekazu zdrowotnego na przykładzie edukacji żywieniowej uczniów z użyciem piramidy żywieniowej. J Ecol Health. 2013;17(3):153-157.

47. Melnyk B, Jacobson D, Kelly S et al. Promoting healthy lifestyles in high school adolescents. A randomized controlled trial. Am J Prevent Med. 2013;45(4):407–415.

Adres do korespondencji

Beata Łabuz-Roszak

Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych

Wydział Zdrowia Publicznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

ul. Piekarska 18, 41-902 Bytom, Polska

tel.:+48 605097110

e-mail: broszak@sum.edu.pl

Nadesłano: 19.02.2018

Zaakceptowano: 23.03.2018

Tabela I. Stan odżywienia badanych osób (wg wskaźnika BMI).

Stan odżywienia wg BMI

Niedowaga

(BMI≤18,5 kg/m2)

N (%)

Prawidłowa masa ciała

(BMI = 18,6-24,9 kg/m2)

N (%)

Nadwaga

(BMI≥25 oraz <30 kg/m2 )

N (%)

Otyłość

(BMI≥30 kg/m2)

N (%)

kobiety

86 (54,8)

56 (35,7)

10 (6,3)

5 (3,2)

mężczyźni

55 (52,4)

29 (27,6)

18 (17,1)

3 (2,9)

Tabela II. Regularność spożywanych posiłków.

Regularność spożywania posiłków

Odpowiedzi ogółem

N (%)

P

Zawsze jadam regularnie

30 (11,5)

p<0,001

Zazwyczaj jadam regularnie

127 (48,5)

Nigdy nie jadam regularnie

105 (40,0)

Tabela III. Częstość spożywania poszczególnych posiłków.

Posiłek

Codziennie

N (%)

Często

N (%)

Okazjonalnie

N (%)

Nigdy

p

I śniadanie

123 (49,9)

18 (6,9)

68 (26)

53 (20,2)

p<0,001

II śniadanie

68 (26)

77 (29,4)

67 (25,6)

50 (19,1)

p=0,121

Obiad

217 (82,8)

39 (14,9)

5 (1,9)

1 (0,4)

p<0,001

Podwieczorek

51 (19,5)

48 (18,3)

98 (37,4)

65 (24,8)

p<0,001

Kolacja

143 (54,6)

63 (24)

47 (17,9)

9 (3,4)

p<0,001

Tabela IV. Aktywność fizyczna badanych licealistów.

Aktywność fizyczna

Odpowiedzi ogółem N (%)

p

Ćwiczę umiarkowanie lub intensywnie min. 60 min codziennie

63 (23,9)

p<0,001

Ćwiczę umiarkowanie lub intensywnie min. 30 min codziennie

43 (16,4)

Ćwiczę umiarkowanie lub intensywnie min. 30 min kilka razy w tygodniu

120 (45,8)

Nie ćwiczę

36 (13,6)

Tabela V. Częstość spożywania poszczególnych produktów żywnościowych.

Produkt

Codziennie

N (%)

Kilka razy
w tygodniu

N (%)

Raz
w tygodniu

N (%)

Raz
w miesiącu

N (%)

Nigdy

N (%)

p

Mleko

65 (24,8)

114 (43,5)

42 (16,0)

24 (9,2)

17 (6,5)

p<0,001

Napoje mleczne

56 (21,4)

81 (30,9)

61 (23,3)

50 (13,7)

28(10,7)

p<0,001

Produkty mleczne fermentowane

25 (9,5)

107 (40,8)

55 (21,0)

50 (19,1)

25 (9,5)

p<0,001

Sery twarogowe, żółte, pleśniowe itp.

51 (19,5)

112 (42,7)

58 (22,1)

27 (10,3)

14 (5,3)

p<0,001

Kasza, makaron, ryż

31 (11,8)

130 (49,6)

74 (28,2)

23 (8,8)

4 (1,5)

p<0,001

Jasne pieczywo

141 (53,8)

78 (29,8)

15 (5,7)

11 (4,2)

17 (6,5)

p<0,001

Ciemne pieczywo

41 (15,6)

72 (27,5)

58 (22,1)

56 (21,4)

35 (13,4)

p=0,003

Jaja

29 (11,1)

91 (34,7)

92 (35,1)

27 (10,3)

23 (8,8)

p<0,001

Mięso

73 (27,9)

153 (58,4)

20 (7,6)

5 (1,9)

11 (4,2)

p<0,001

Ryby

4 (1,5)

49 (18,7)

106 (40,5)

72 (27,5)

31 (11,8)

p<0,001

Warzywa

85 (32,4)

131 (50,0)

27 (10,3)

14 (5,3)

5 (1,9)

p<0,001

Owoce

98 (37,4)

120 (45,8)

33 (12,6)

7 (2,7)

4 (1,5)

p<0,001

Suszone owoce

5 (1,9)

20 (7,6)

34 (13,0)

90 (34,4)

113 (43,1)

p<0,001

Orzechy

15 (5,7)

33 (12,60)

57 (21,8)

108 (41,2)

49 (18,7)

p<0,001

Słodkie napoje

80 (30,5)

88 (33,6)

41 (15,6)

23 (8,8)

30 (11,5)

p<0,001

Słone przekąski

17 (6,5)

69 (26,3)

74 (28,2)

71 (27,1)

31 (11,8)

p<0,001

Słodycze

53 (20,2)

105 (40,1)

57 (21,8)

30 (11,5)

17 (6,50

p<0,001

Żywność typu fast-food

9 (3,4)

26 (9,9)

76 (29,0)

123 (46,9)

28 (10,7)

p<0,001

Alkohol

8 (3,1)

20 (7,6)

50 (19,1)

72 (27,5)

112 (42,7)

p<0,001

Tabela VI. Znajomość aktualnej piramidy żywienia.

Wiedza na temat pięter piramidy żywienia

Odpowiedzi ogółem

N (%)

p

Znam piętra piramidy żywienia

19 (7,3)

p<0,001

Średnio znam piętra piramidy żywienia

40 (15,2)

Nie znam pięter piramidy żywienia

203 (77,5)