PRACA ORYGINALNA / ORIGINAL ARTICLE

SEXUAL QUALITY OF LIFE IN PATIENTS WITH LOW BACK PAIN AND THE RADIOLOGICAL CHANGES EVALUATED IN MAGNETIC RESONANCE

Beata Łabuz-Roszak1, Anna Babińska1,2, Jarosław Skupiński2, Elżbieta Czech3, Jarosław Szczygieł4, Wojciech Wawrzynek2

1 Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych, Wydział Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, BYTOM, POLSKA

2 Zakład Diagnostyki Obrazowej, Szpital Chirurgii Urazowej w Piekarach Śląskich, PIEKARY ŚLĄSKIE, POLSKA

3 Zakład Biostatystyki, Wydział Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Bytom, Polska

4 I Oddział Rehabilitacji Neurologicznej, Górnośląskie Centrum Rehabilitacji „Repty”, Tarnowskie Góry, POLSKA

Streszczenie

Wstęp: Dane literaturowe dotyczące powiązania zespołu bólowego kręgosłupa z jakością życia seksualnego są nieliczne, zwłaszcza w piśmiennictwie polskim. Brak jest ponadto doniesień dotyczących zależności pomiędzy wynikami badania rezonansu magnetycznego (MR) a zaburzeniami seksualnymi u pacjentów z towarzyszącymi dolegliwościami bólowymi odcinka lędźwiowo-krzyżowego (L-S) kręgosłupa.

Cel pracy: Ocena zależności pomiędzy nasileniem zmian zwyrodnieniowo-dyskopatycznych w badaniu MR odcinka L-S kręgosłupa a jakością życia seksualnego u pacjentów z bólami dolnego odcinka pleców.

Materiał i metody: W badaniu uczestniczyło 200 pacjentów (107 kobiet i 93 mężczyzn), skierowanych na badanie MR odcinka L-S kręgosłupa z powodu zespołu bólowego. Dokonano oceny satysfakcji z życia seksualnego aktualnie i przed chorobą przy pomocy autorskiej ankiety oraz pytania ósmego Kwestionariusza Oswestry. Ponadto zastosowano Skalę Natężenia Bólu (VAS − Visual Analogue Scale). Obrazy MR analizowano w oparciu o autorską skalę punktacji, oceniając wybrane zmiany radiologiczne na poziomach od L1 do S1. Sumaryczny wynik (SUMA MR) mieścił się w zakresie 0−50 punktów.

Wyniki: Stwierdzono istotne statystycznie obniżenie jakości życia seksualnego w związku z chorobą (6,3 pkt vs 8,9 pkt; p<0,001). Dolegliwości bólowe kręgosłupa nie miały wpływu na życie seksualne jedynie u 36,9% badanych. 26,5% pacjentów było nieaktywnych seksualnie, w tym 7,5% osób deklarowało, iż przyczyną tego stanu są dolegliwości bólowe. Nie wykazano istotnej statystycznie korelacji pomiędzy nasileniem zmian radiologicznych (SUMA MR) a satysfakcją z życia seksualnego.

Wnioski: Dolegliwości bólowe kręgosłupa wpływają negatywnie na życie seksualne pacjentów. Nie wykazano zależności pomiędzy nasileniem zmian zwyrodnieniowo-dyskopatycznych ocenianych w badaniu MR a jakością życia seksualnego u pacjentów z zespołem bólowym odcinka L-S kręgosłupa.

 

Abstract

Introduction: Literature data concerning the association between the back pain syndrome and the quality of sexual life are rare, especially in the Polish literature. There are also no reports on the association between magnetic resonance (MRI) results and sexual satisfaction in patients with low back pain (L-S).

The aim: To assess the association between the severity of degenerative-discopathic changes in the MRI of L-S spine and the quality of sexual life in patients with low back pain.

Materials and methods: The study involved 200 patients (107 women and 93 men), referred for MRI of the L-S spine due to the back pain syndrome. The assessment of satisfaction with sexual life at present and before the disease was made by the self-constructed questionnaire and with the use of the Question No. 8 of the Oswestry Questionnaire (ODI). In addition, the VAS (Visual Analogue Scale) was used. MRIs were analyzed based on the author’s scoring scale, assessing selected radiological changes at levels L1-S1. The total score was in the range of 0-50 points.

Results: There was a statistically significant decrease in the quality of sexual life (8.9 points vs 6.3 points) (p <0.001). Back pain did not affect sexual life only in 36.9% of respondents. 26.5% patients were sexually inactive, 7.5% of them declared that pain was the reason for this. There was no statistically significant correlation between the intensity of radiological changes and satisfaction with sexual life.

Conclusions: Back pain affects the patients’ sexual life. There was no association between the severity of degenerative-discopathic changes assessed in the MRI and the quality of sexual life in patients with L-S back pain syndrome.

 

Wiad Lek 2018, 71, 5, -1045

 

WSTĘP

Bóle dolnego odcinka kręgosłupa stanowią problem istotny z punktu widzenia zarówno polityki społecznej, jak również ekonomicznej [1]. Często przybierają one charakter przewlekły lub nawrotowy i prowadzą do niepełnosprawności [2]. Następstwem przewlekłego bólu bywa obniżenie sprawności fizycznej, społecznej i zawodowej, co może mieć istotny wpływ na psychikę osób nim dotkniętych, powodując uczucie gniewu i utraty kontroli w różnych sytuacjach życiowych. W piśmiennictwie coraz większą uwagę zwraca się na problem obniżonej jakości życia seksualnego osób cierpiących na dolegliwości bólowe odcinka lędźwiowo-krzyżowego (L-S) kręgosłupa [3, 4]. Seksualność stanowi integralną część życia człowieka i znacząco wpływa na jego funkcjonowanie w społeczeństwie. Przewlekły ból i ograniczenie sprawności fizycznej często powodują obniżenie libido oraz zaburzenia funkcji seksualnych, co z kolei może prowadzić do obniżenia jakości życia jednostki, problemów partnerskich i rodzinnych [3]. W konsekwencji u pacjentów cierpiących na dolegliwości bólowe odcinka L-S kręgosłupa częściej rozwijają się stany depresyjne i lękowe [3]. Wszystko to wpływa na znaczne trudności terapeutyczne wśród tych chorych. Poprzednie doniesienia wskazują na silny związek pomiędzy przewlekłymi bólami dolnego odcinka pleców a zaburzeniami funkcji seksualnych i obniżeniem jakości życia seksualnego [4−6]. W chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa (CHZ) może dochodzić do ucisku korzeni nerwowych odpowiadających za unerwienie narządów płciowych, co prowadzi do nieprawidłowości w ich funkcjonowaniu m.in. zaburzeń czucia, parestezji, zaburzeń erekcji i ejakulacji [4−8].

Badanie rezonansu magnetycznego (MR) jest badaniem z wyboru u pacjentów z zespołem bólowym odcinka L-S kręgosłupa [9]. Pomimo dokładnego zobrazowania tkanek miękkich i struktur nerwowych, możliwość określenia przyczyny odczuwanego bólu na podstawie wyników badania MR bywa ograniczona. Ponadto w poprzednich badaniach stwierdzono występowanie nieprawidłowości w obrazach MR odcinka L-S kręgosłupa u pacjentów bez dolegliwości bólowych [10, 11]. Z drugiej strony, inne doniesienia wskazują, iż u pacjentów z ostrym bólem obserwuje się większą liczbę zmian radiologicznych w badaniu MR aniżeli u osób bez dolegliwości [12]. Jednakże nie jest do końca jasne, jaki związek z objawami klinicznymi pacjentów ma nasilenie zmian zwyrodnieniowo-dyskopatycznych obserwowanych w badaniu MR. W codziennej praktyce nie dokonuje się ilościowej oceny zaawansowania ChZK w oparciu o obrazy radiologiczne. Wynika to z faktu, że jak dotąd nie powstało wiarygodne narzędzie ani klasyfikacja, które umożliwiłyby taką ocenę [13]. Na potrzeby niniejszego badania opracowano skalę punktacji poszczególnych zmian radiologicznych ChZK, aby możliwa była ilościowa analiza wyników badania MR.

Pomimo znacznego rozpowszechnienia zespołu bólowego kręgosłupa oraz jego wyraźnego powiązania z obniżoną jakością życia seksualnego pacjentów i związanych z tym trudności terapeutycznych, w piśmiennictwie polskim nadal niewiele jest doniesień poświęconych tym zagadnieniom. Brakuje również publikacji oceniających zależność pomiędzy wynikami badania MR a jakością życia seksualnego pacjentów z zespołami bólowymi kręgosłupa.

CEL PRACY

Celem niniejszej pracy była ocena zależności pomiędzy nasileniem zmian zwyrodnieniowo-dyskopatycznych w badaniu MR odcinka L-S kręgosłupa a jakością życia seksualnego u pacjentów z bólami dolnego odcinka pleców.

MATERIAŁ

Badania przeprowadzono w Zakładzie Diagnostyki Obrazowej w Szpitalu Chirurgii Urazowej w Piekarach Śląskich w latach 2015−2017. Wszyscy badani zostali skierowani przez lekarzy poradni specjalistycznych na badanie MR odcinka L-S kręgosłupa z powodu zespołu bólowego tej okolicy. Każdy uczestnik był osobą pełnoletnią, wyraził świadomą zgodę na udział w badaniu i zgłaszał obecnie lub w wywiadzie dolegliwości bólowe odcinka L-S kręgosłupa. Kryteria wyłączenia były następujące: rozpoznana choroba psychiczna, łagodne zaburzenia funkcji poznawczych (MCI) lub rozpoznane otępienie, dysfunkcja narządu wzroku uniemożliwiająca wypełnienie kwestionariuszy, przebyta operacja neurochirurgiczna kręgosłupa, choroba nowotworowa w wywiadzie, przebyte lub aktywne złamania kręgów, stany zapalne kręgosłupa, zmiany strukturalne kręgów. Komisja Bioetyczna Śląskiego Uniwersytetu Medycznego wydała opinię, iż zgoda komisji na przeprowadzenie powyższego badania nie jest wymagana, gdyż nie jest to eksperyment medyczny.

METODY

Ocena kliniczna

Z każdym badanym przeprowadzono dokładny wywiad za pomocą autorskiej ankiety, uzyskując istotne informacje kliniczne i demograficzne. U wszystkich chorych przeprowadzone zostało badanie neurologiczne wraz z oceną funkcji poznawczych za pomocą skali MMSE (Mini Mental State Examination). Z badania wykluczono osoby, u których wynik MMSE wynosił poniżej 27 punktów. Przeanalizowano również skierowania na badania MR. Następnie, po przeprowadzeniu odpowiedniego instruktażu, pacjenci zostali poproszeni o samodzielną ocenę stopnia nasilenia bólu oraz jakości życia seksualnego.

Do oceny jakości życia seksualnego posłużyła ankieta, przygotowana specjalnie do tego celu przez autorów pracy. Pacjenci byli proszeni o ocenę satysfakcji z życia seksualnego w skali od 1 do 10 (gdzie 1 to brak jakiejkolwiek satysfakcji seksualnej, a 10 − pełna satysfakcja). Najpierw oceniano retrospektywnie satysfakcję z życia seksualnego przed pojawieniem się dolegliwości bólowych kręgosłupa, a następnie aktualnie – w trakcie trwania choroby.

Ponadto jakość życia seksualnego oceniano również przy użyciu ósmego pytania z Kwestionariusza Oswestry (ODI − Oswestry Disability Index). Jest on wiarygodnym i specyficznym narzędziem diagnostycznym rekomendowanym do oceny stopnia niepełnosprawności u pacjentów z zespołem bólowym odcinka lędźwiowego kręgosłupa [14]. Składa się z 10 pytań dotyczących codziennych czynności; każde z pytań ma 6 odpowiedzi punktowanych od 0 do 5, z których osoba badana wybiera tylko jedną, tę która go dotyczy. Pytanie nr 8 dotyczy życia seksualnego i tylko to pytanie zastosowano w niniejszej pracy (Tab. I).

W badaniu zastosowano również skalę natężenia bólu (VAS − Visual Analogue Scale) [15]. Pacjenci byli proszeni o ocenę dolegliwości bólowych kręgosłupa w ostatnim miesiącu w oparciu o skalę VAS (skala od 0 do 10 pkt, gdzie 0 oznacza najsłabszy ból, a 10 najsilniejszy ból w życiu).

Ocena radiologiczna

Kolejnym etapem była ocena obrazów MR kręgosłupa (na poziomach od L1 do S1). Wszystkie badania wykonano w projekcjach strzałkowych w obrazach T1-, T2-zależnych i sekwencjach z saturacją tłuszczu oraz w płaszczyźnie osiowej i czołowej w obrazach T2-zależnych, przy użyciu pola magnetycznego o mocy 1,5T (ESPREE SIEMENS MR −143 pacjentów) lub 3T (MR GE DISCOVERY 750W − 57 pacjentów)

Interpretacji poddano wszystkie przestrzenie międzykręgowe na poziomach od L1 do S1 pod kątem obecności radiologicznych objawów choroby zwyrodnieniowo-dyskopatycznej kręgosłupa. Na każdym poziomie oceniono: stopień ucisku korzeni nerwowych, obecność przepuklin krążka międzykręgowego, zmiany blaszek granicznych trzonów kręgów według skali Modica, zmiany degeneracyjne krążków międzykręgowych według skali Pfirrmanna oraz istnienie szczelin pęknięcia pierścienia włóknistego (HIZ − high intensity zones). Dla powyższych zmian ustalono autorską skalę punktacji, przydzielając za każdy z objawów radiologicznych odpowiednią liczbę punktów, osobno dla każdego poziomu przestrzeni międzykręgowej (Tab. II). Oceny dokonywało niezależnie dwóch radiologów. W przypadku braku zgodności kolejnej oceny dokonywał trzeci radiolog. Ostatecznie, po ustaleniu konsensusu pomiędzy trzema opiniami, klasyfikowano zmianę radiologiczną.

Przepukliny krążków międzykręgowych były klasyfikowane zgodnie z międzynarodową nomenklaturą zaproponowaną przez Fardona i wsp. [16]. Jako, że bulging nie jest uznawany w piśmiennictwie za przepuklinę krążka międzykręgowego, autorzy postanowili ocenić go niżej niż protruzję, ekstruzję i sekwestrację. Zmiany degeneracyjne krążka były oceniane na obrazach T2-zależnych w projekcjach strzałkowych w oparciu o 5-stopniową skalę stworzoną przez Pfirrmanna [17]. Za stopień 1 nie były przyznawane punkty, ponieważ jest to obraz prawidłowego krążka. Zmiany degeneracyjne blaszek granicznych trzonów kręgów było opisywane według skali Modica [18]. Typ 1 według Modica był oceniany przez autorów wyżej aniżeli typ 2 i 3, z uwagi na fakt, iż poprzednie badania wskazują na znamienny związek pomiędzy nasileniem dolegliwości bólowych kręgosłupa a zmianami radiologicznymi typu 1 według Modica [19−21]. Typ 2 i typ 3 nie wykazywały takiej zależności.

Sumaryczny wynik punktacji wszystkich poziomów stanowi parametr oznaczony jako SUMA MR (L1-S1). Zakres punktowy mieści się w przedziale 0−50 pkt. Na każdym poziomie przestrzeni międzykręgowej maksymalna liczba punktów możliwa do zdobycia wynosiła 10.

Analiza statystyczna

Analiza statystyczna uzyskanych danych, została przeprowadzona za pomocą programu StatSoft Statistica v. 12, z założonym poziomem istotności p<0,05. Dane zostały przedstawione jako średnia z odchyleniem standardowym i medianą (minimum÷maksimum), jak również za pomocą ilości (N) i odsetka. W badaniu zastosowano następujące testy: test U Manna-Whitney’a, test t-Studenta, test Chi2 Pearsona, test Fischera, test Kruskala-Wallisa oraz test kolejności par Wilcoxona. Korelacje oceniano za pomocą testu rang Spearmanna z oceną siły testu według Stanisza [22].

WYNIKI

Badaniem objęto 200 pacjentów (107 kobiet i 93 mężczyzn; średnia wieku 51,42±13,21 roku). Wśród ankietowanych 9 osób nie zgłaszało objawów bólowych ze strony kręgosłupa w ostatnim miesiącu. Charakterystyka grupy badanej przedstawiona została w tabeli III. Mężczyźni istotnie częściej byli w związkach partnerskich aniżeli kobiety (p=0,037).

Czynnych zawodowo było 106 (54,1%) osób, wśród nieaktywnych zawodowo przeważali emeryci (n=47) oraz renciści (n=18), w tym 6 osób uzyskiwało świadczenia rentowe z powodu choroby kręgosłupa. Pacjenci najczęściej oceniali swój status socjoekonomiczny jako „średni” (46,6%), na drugim miejscu jako „dobry” (40,7%). Ocenę „bardzo dobry” podało jedynie 7,4% respondentów. Nikt z badanych pacjentów nie ocenił statusu jako „zły”. Samoocena sprawności fizycznej przedstawiała się następująco: porusza się samodzielnie 37,5%, niewielkie ograniczenie sprawności 58%, porusza się przy pomocy osoby drugiej lub laski/kuli 4,5%, nikt z pacjentów nie poruszał się na wózku inwalidzkim.

W grupie badanej 53 (26,5%) ankietowanych pozostawało nieaktywnych seksualnie, w tym 15 osób (7,5%) deklarowało, iż przyczyną tego stanu są dolegliwości bólowe kręgosłupa. Mężczyźni istotnie statystycznie częściej oceniali się jako osoby aktywne seksualnie (p=0,007) (Tab. IV). Stałego partnera seksualnego zgłosiło 152 (77,6%) respondentów, w tym 73 (68,9%) kobiety i 79 (87,8%) mężczyzn.

U wszystkich chorych przeprowadzone zostało badanie neurologiczne. Jego nieprawidłowy wynik stwierdzono u 76 osób (38%). Objawy rozciągowe zanotowano u 70 pacjentów (35%). Osłabienie zgięcia grzbietowego lub podeszwowego stopy występowało u 13 osób (6,5%). Brak odruchu kolanowego lub skokowego stwierdzono u 15 chorych (7,5%). Zaburzenia czucia o charakterze korzeniowym zanotowano u 18 osób (9%). Zaburzenia ze strony zwieraczy zgłosiła 1 osoba. Zaburzenia potencji deklarowało 17 mężczyzn.

Wyniki badań ankietowych przedstawione zostały w tabeli V.
Analiza wykazała istotnie wyższą statystycznie średnią ocenę aktualnej satysfakcji
z życia seksualnego u mężczyzn (p=0,02). Również wynik ten był wyższy u mężczyzn przed chorobą, jednak bez istotnej statystycznie różnicy. Średnia ocena aktualnej satysfakcji z życia seksualnego była istotnie statystycznie niższa w porównaniu z oceną sprzed choroby zarówno dla wszystkich pacjentów (6,25±2,76 vs. 8,88±1,65; p<0,001, test kolejności par Wilcoxona), jak i w grupie kobiet (5,71±2,64 vs. 8,61±1,85; p<0,001) oraz mężczyzn (6,76±2,79 vs. 9,15±1,40; p<0,001). Analiza zależności pomiędzy wybranymi parametrami a aktualną jakością życia seksualnego wykazała istotną statystycznie ujemną korelację z wiekiem oraz BMI (Tab. VI). Ponadto na aktualną ocenę satysfakcji seksualnej miały również istotny wpływ wykształcenie, aktywność zawodowa i sprawność fizyczna. Nie wykazano natomiast takiego związku dla statusu socjoekonomicznego, stanu cywilnego i miejsca zamieszkania.

W tabeli VII zostały podsumowane odpowiedzi respondentów na pytanie 8 Kwestionariusza Oswestry. Życie seksualne 34 pacjentów (21,7%) było mocno ograniczone, prawie niemożliwe lub wykluczone z powodu dolegliwości bólowych kręgosłupa (odpowiedź D, E i F). Łącznie 65 osób (41,4%) deklarowało występowanie silnego lub dodatkowego bólu w trakcie współżycia, jednak nie ograniczającego go (odpowiedzi B i C). Sumarycznie, w grupie badanej dolegliwości bólowe kręgosłupa wpływały na życie seksualne 52 kobiet (67,5%) oraz 47 mężczyzn (58,8%). Choroba nie wpływała na życie seksualne jedynie 58 respondentów (36,9%).

Średni wynik sumarycznej oceny radiologicznej (L1-S1) wynosił 11,59±6,73 i był istotnie statystycznie wyższy u mężczyzn aniżeli u kobiet (12,88±6,83 vs. 10,47±6,46, p=0,015, test U-Manna Whitney’a). Nie wykazano istotnej statystycznie korelacji pomiędzy parametrem SUMA MR a średnią oceną aktualnej satysfakcji seksualnej i satysfakcji seksualnej przed chorobą. Analiza rang Spearmanna wykazała istotną statystycznie ujemną korelację pomiędzy stopniem natężenia bólu a aktualną satysfakcją seksualną` (p=0,002, R=-0,26).

DYSKUSJA

W niniejszym badaniu poddano ocenie zależność pomiędzy nasileniem zmian radiologicznych widocznych w badaniu MR a jakością życia seksualnego pacjentów z bólami odcinka L-S kręgosłupa i nie wykazano istotnej korelacji pomiędzy tymi parametrami. W dostępnym piśmiennictwie również zaobserwowano słaby związek pomiędzy liczbą zmian radiologicznych w obrazach MR a objawami klinicznymi pacjentów, w tym głównie z dolegliwościami bólowymi i niepełnosprawnością [13, 23]. W piśmiennictwie brak jest natomiast doniesień badających powiązania radiologiczne z zaburzeniami seksualnymi pacjentów.

Nasze wyniki wskazują jednoznacznie na problem obniżonej satysfakcji seksualnej żepacjentów z bólami odcinka L-S kręgosłupa. W grupie badanej dolegliwości bólowe kręgosłupa wpływają na życie seksualne 67,5% kobiet oraz 58,8% mężczyzn (według odpowiedzi na pyt. 8 ODI). Podobne, choć nieznacznie wyższe, wyniki otrzymali inni autorzy, co może wynikać ze stosowania bardziej szczegółowych kwestionariuszy w tych badaniach. Ambler i wsp. [24] podają występowanie zaburzeń seksualnych u 73% pacjentów z przewlekłymi dolegliwościami bólowymi. Badanie przeprowadzone wśród mieszkańców Maroka wskazuje na występowanie zaburzenia funkcji seksualnych u 90% kobiet i 72% mężczyzn z przewlekłym bólem odcinka L-S kręgosłupa [6]. Inne badania [25] podają, iż u 71,1% kobiet i 81,4% mężczyzn z bólami pleców występują problemy seksualne.

Można również zauważyć istotny spadek w średniej ocenie satysfakcji seksualnej po pojawieniu się choroby, zarówno w grupie kobiet, jak i mężczyzn. Podobne spostrzeżenie podaje Dzierżanowski i wsp. w wynikach swojej pracy [4]. Ponadto w niniejszym badaniu wykazano, że wraz z nasileniem dolegliwości bólowych spada satysfakcja z życia seksualnego, co znajduje odzwierciedlenie w dostępnym piśmiennictwie [3, 6]. Stwierdziliśmy, iż starszy wiek, wyższe BMI, niższe wykształcenie, brak aktywności zawodowej (osoby na emeryturze, rencie i bezrobotni) oraz ograniczenia sprawności fizycznej związane są z niższą oceną aktualnej jakości życia seksualnego w trakcie choroby. Nikoobakht i wsp. [25] wyciągnęli podobne wnioski. Jednak w przeciwieństwie do w/w autorów, w niniejszej pracy status socjoekonomiczny nie wykazywał takiej zależności. Wyniki te wskazują, iż szybki powrót do pełnej sprawności fizycznej i aktywności zawodowej, poprzez fizjoterapię i redukcję bólu, jest niezwykle istotnym elementem terapii wśród tego typu pacjentów. Długie przebywanie na zwolnieniu lekarskim pogarsza ich jakość życia.

Najważniejszą mocną stroną niniejszej pracy jest fakt, iż jest to pierwsze badanie analizujące związek pomiędzy wynikami badania MR a satysfakcją seksualną pacjentów z dolegliwościami bólowymi pleców. Kolejną − duża grupa badana i szeroka ocena kliniczna, w tym również neurologiczna pacjentów. Ponadto analiza radiologiczna wykonana była wiarygodnie i obiektywnie. Oceny zmian dokonywało niezależnie dwóch radiologów, a w przypadku niezgodności opinii, trzech. Na potrzeby niniejszego badania opracowano skalę punktacji poszczególnych zmian radiologicznych MR, aby możliwa była taka ilościowa ocena zaawansowania ChZK. Podobnym sposobem posłużono się już w poprzednich badaniach [13, 18]. Analizie poddano wszystkie przestrzenie międzykręgowe w odcinku L-S kręgosłupa pod kątem występowania wybranych objawów radiologicznych ChZK w oparciu o standaryzowane, wiarygodne klasyfikacje oraz międzynarodową nomenklaturę [26, 27].

Natomiast ograniczeniem naszego badania jest brak walidowanego kwestionariusza do oceny zaburzeń seksualnych. Jednak ze względu na charakter miejsca przeprowadzanych badań (Zakład Diagnostyki Obrazowej) oraz brak odpowiedniej relacji z pacjentem (pierwszorazowy kontakt, brak intymności i zaufania), postanowiliśmy posłużyć się jedynie skalą oceny satysfakcji seksualnej oraz pytaniem ósmym z ODI. Kolejnym ograniczeniem jest brak oceny wpływu przyjmowanych leków przez pacjentów na jakość życia seksualnego. Większość osób badanych zgłaszała stałe przyjmowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, które z jednej stronny mogą oddziaływać na funkcje seksualne [3], zaś z drugiej zaburzać obraz kliniczny choroby. Wpływ farmakoterapii u pacjentów z bólami kręgosłupa na ograniczenie satysfakcji seksualnej jest kwestią wymagającą dalszych badań.

Ze względu na niewielki związek pomiędzy obrazem radiologicznym a objawami klinicznymi, rutynowe wykonywanie badań MR, bez podejrzenia poważnej choroby podstawowej, u pacjentów z bólami odcinka L-S kręgosłupa nie jest wskazane [28]. Przewlekły ból wpływa negatywnie na jakość życia pacjenta, powodując stany depresyjne i lękowe, co dodatkowo potęgowane jest przez ograniczenia seksualne. Może to oddziaływać na życie partnerskie, rodzinne i społeczne. Wyniki poprzednich badań wskazują, iż pacjenci z przewlekłymi bólami dolnego odcinka kręgosłupa obawiają się rozmowy z lekarzem na temat zaburzeń seksualnych oraz oczekują większego zaangażowania ze strony medyka w te problemy [29]. Ponadto rozmowa na tematy dotyczące problemów seksualnych powinna przebiegać w odpowiednich warunkach, z uszanowaniem intymności i wrażliwości chorego. W postępowaniu niezwykle ważna jest redukcja bólu poprzez farmakoterapię i fizykoterapię, jednakże również konieczne jest zrozumienie problemów pacjenta.

WNIOSKI

Dolegliwości bólowe odcinka L-S kręgosłupa wpływają negatywnie na życie seksualne pacjentów. Nie wykazano zależności pomiędzy nasileniem zmian zwyrodnieniowo- dyskopatycznych ocenianych w badaniu MR a jakością życia seksualnego u pacjentów z bólami dolnego odcinka pleców.

Piśmiennictwo

1. Koszewski W. Bóle kręgosłupa i ich leczenie. Poznań: Termedia; 2010.

2. Dunn KM, Croft PR. Epidemiology and natural history of low back pain. Euro Med Phys. 2004;40:9-13.

3. Pakpour A, Nikoobakht M, Campbell P. Association of pain and depression in those with chronic low back pain. The mediation effect of patient sexual functioning. Clin J Pain. 2015;31:44-50.

4. Dzierżanowski M, Dzierżanowski M, Wrzecion K et al. Discopathy of the Lumbar-Sacral Segment and Its Influence on Sexual Dysfunction. Adv Clin Exp Med. 2013;22(1):93–100.

5. Berg S, Fritzell P, Tropp H. Sex life and sexual function in men and women before and after total disc replacement compared with posterior lumbar fusion. Spine J 2009; 9: 987–994.

6. Bahouq H, Fadoua A, Hanan R et al. Profile of sexuality in Moroccan chronic low back pain patients. BMC Musculoskelet Disord 2013; 14: 63–68.

7. Sawka M. Neurogenne zaburzenia erekcji pochodzenia rdzeniowego. Seksuol Pol. 2004;2(1):19–23.

8. Sawka M. Neurogenne przyczyny zaburzeń erekcji. Seksuol Pol. 2004;2(1):13–17.

9. Sąsiadek M, Hendrich B. Diagnostyka obrazowa kręgosłupa z uwzględnieniem nowych technik obrazowania. Pol Przegl Neurol. 2010;5(1):38-45.

10. Jarvik J, Hollingworth W, Heagerty P et al. Three-year incidence of low back pain in an initially asymptomatic cohort. Spine. 2005;30(13):1541-1548.

11. Jensen M, Brant-Zawadzki M, Obuchowski N et al. Magnetic Resonance imaging of the lumbar spine in people without back pain. N Engl J Med. 1994;331:69-73.

12. Hancock M, Maher Ch, Macaskill P et al. MRI findings are more common in selected patients with acute low back pain than controls? Eur Spine J. 2011;21(2):240-246.

13. Berg L, Hellum C, Gjertsen Ø et al. Do more MRI findings imply worse disability or more intense low back pain? A cross-sectional study of candidates for lumbar disc prosthesis. Skeletal Radiol. 2013;42(11):1593-602.

14. Smeets R, Koke A, Lin CW et al. Measures of function in low back pain/disorders: Low Back Pain Rating Scale (LBPRS), Oswestry Disability Index (ODI), Progressive Isoinertial Lifting Evaluation (PILE), Quebec Back Pain Disability Scale (QBPDS), and Roland-Morris Disability Questionnaire (RDQ). Arthritis Care Res (Hoboken). 2011;63 (11):S158–73.

15. Wewers ME, Lowe NK. A critical review of visual analogue scales in the measurement of clinical phenomena. Res Nurs Health 1990;13(4):227–236.

16. Fardon DF, Milette PC. Combined task forces of the North American Spine Society, American Society of Spine Radiology, and American Society of Neuroradiology. Nomenclature and classification of lumbar disc pathology. Recommendations of the combined task forces of the North American Spine Society, American Society of Spine Radiology, and American Society of Neuroradiology. Spine. 2001;26(5):93-113.

17. Pfirrmann Ch, Metzdorf A, Zanetti M et al. Magnetic Resonance Classification of Lumbar Intervertebral Disc Degeneration. Spine. 2001;26(17):1873-1878.

18. Modic MT, Masaryk TJ, Ross JS et al. Imaging of degenerative disk disease. Radiology. 1988;168(1):177-186.

19. Rahme R, Moussa R. The Modic vertebral endplate and marrow changes: pathologic significance and relation to low back pain and segmental instability of the lumbar spine. AJNR AM J Neuroradiol. 2008;29(5):838-842.

20. Albert HB, Manniche C. Modic changes following lumbar disc herniation. Eur Spine J. 2007;16:977-982.

21. Kuisma M, Karppinen J, Niinimäki J et al. Modic changes in endplates of lumbar vertebral bodies: prevalence and association with low back and sciatic pain among middle-aged male workers. Spine. 2007;32:1116-1122.

22. Stanisz A. Przystępny kurs statystyki z zastosowaniem STATISTICA PL na przykładach z medycyny. StatSoft Polska.2007;1:98.

23. Arana E, Martí-Bonmatí L, Vega M et al. Relationship between low back pain, disability, MR imaging findings and health care provider. Skeletal Radiol. 2006;35(9):641-647.

24. Ambler N, Williams AC, Hill P, et al. Sexual difficulties of chronic pain patients. Clin J Pain. 2001;17:138-145.

25. Nikoobakht M, Fraidouni N, Yaghoubidoust M et al. Sexual function and associated factors in Iranian patients with chronic low back pain. Spinal Cord. 2014;52:307-312.

26. Heuck A, Glaser Ch. Basic Aspects in MR Imaging of Degenerative Lumbar Disk Disease. Semin Musculoskelet Radiol. 2014;18:228-239.

27. Waldt S, Gersing A, Brugel M. Measurements and classifications in spine imaging. Semin Musculoskelet Radiol. 2014;18:219-227.

28. Chou R, Fu R, Carrino J, et al. Imaging startegies for low back pain: systemic review and meta-analysis. Lancet 2009;73:463-472.

29. Bahouq H, Allali F, Rkain H et al. Discussing sexual concerns with chronic low back pain patients: barriers and patients’ expectations. Clin Rheumatol. 2013;32:1487-1492.

 

Konflikt interesów

Autorzy nie zgłaszają konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Anna Babińska

Zakład Diagnostyki Obrazowej,
Szpital Chirurgii Urazowej
w Piekarach Śląskich

ul. Bytomska 62, 41-940 Piekary Śląskie

tel.: 721406062

e-mail: annababinska88@gmail.com

Nadesłano: 15.06.2018

Zaakceptowano: 04.07.2018

Tabela I. Pytanie nr 8 Kwestionariusza Oswestry (ODI).

A. Moje życie seksualne wygląda tak jak zwykle i nie wywołuje dodatkowego bólu.

B. Moje życie seksualne wygląda tak jak zwykle, ale wywołuje dodatkowy ból.

C. Moje życie seksualne wygląda w przybliżeniu tak jak zwykle, ale powoduje silny ból.

D. Moje życie seksualne jest mocno ograniczone przez ból.

E. Moje życie seksualne prawie nie istnieje z powodu bólu.

F. Z powodu bólu w ogóle nie mogę prowadzić życia seksualnego.

Tabela II. Skala punktacji wybranych zmian radiologicznych uwidocznionych w badaniu MR odcinka L-S kręgosłupa.

Zmiana radiologiczna

0 punktów

1 punkt

2 punkty

korzenie nerwowe

prawidłowe

modelowanie

ucisk

przepukliny krążka międzykręgowego

brak

bulging

protruzja, ekstruzja, sekwestracja

zmiany blaszek granicznych trzonów kręgów według skali Modica

prawidłowe

typ 2, typ 3

typ 1

zmiany degeneracyjne krążków międzykręgowych według skali Pfirrmanna

stopień 1

stopień 2, stopień 3

stopień 4, stopień 5

szczeliny pęknięcia pierścienia włóknistego

brak

obecne

Tabela III. Charakterystyka grupy badanej.

Parametr

Kobiety

N=107

Mężczyźni

N=93

Ogółem

N=200

p

Wiek (lata)*

51,08 ±12,68

54,0 (20÷75)

51,82 ± 13,86

52,5 (21÷80)

51,42 ±13,21

54,0 (20÷80)

p>0,05U

BMI (kg/m2)*

27,01±4,47

26,9 (17,1÷40,9)

27,99±4,26

27,8 (18,6÷41,6)

27,13 ± 4,89

26,9 (18,6÷41,6)

p>0,05t

Wykształcenie**

Podstawowe/ Zawodowe

30 (28,0%)

25 (26,9%)

55 (27,5%)

p>0,05χ

Średnie

41 (38,3%)

46 (49,5%)

87 (43,5%)

Wyższe/ Wyższe niepełne

36 (33,7%)

22 (23,6%)

58 (29,0%)

Stan cywilny**

W związku partnerskim

71 (66,4%)

74 (79,6%)

145 (72,5%)

p=0,037χ

Panna/Kawaler

Rozwiedziony/a

Wdowiec/wdowa

36 (33,6%)

19 (20,4%)

55 (27,5%)

Miejsce zamieszkania **

Wieś

20 (19,0%)

21 (23,0%)

41 (20,9%)

p>0.05χ

Miasto <100 tys.

51 (48,6%)

45 (49,5%)

96 (49,0%)

Miasto >100 tys.

34 (32,4%)

25 (27,5%)

59 (30,1%)

*Wyniki przedstawiono jako średnia ± odchylenie standardowe oraz mediana (minimum÷maksimum)

**Wyniki przedstawiono jako N (%)

Istotność statystyczną pomiędzy płcią żeńską i męską dla poszczególnych parametrów przedstawiono przy pomocy testów: U – test U Manna- Whitney’a; t – test t-Studenta; χ – test Chi2 Pearsona. Za poziom istotności statystycznej uznano p<0,05.

Tabela IV. Deklaracja aktywności seksualnej w grupie badanej (brak danych – 4 badanych).

 

Kobiety

N=106

Mężczyźni

N=90

Ogółem

N=196

Test p

Aktywność seksualna *

Tak

68 (65,1%)

74 (82,2%)

143 (71,5%)

p=0,007χ

Nie

37 (34,9%)

16 (17,8%)

53 (26,5%)

 

W tym bierność seksualna spowodowana dolegliwościami bólowymi kręgosłupa

10 (9,4%)

5 (5,5%)

15 (7,5%)

p=0,575F

* Wyniki przedstawiono jako N (%)

χ – test Chi2 Pearsona; F- test Fischera

Tabela V. Wyniki badań ankietowych.

Parametr

Kobiety

Mężczyźni

Ogółem

pU

Ból aktualny *

(VAS; pkt pkt 0-10)

6,13±2,09

6,0 (1÷10)

5,90±2,20

6,0 (0÷10)

6,02±2,14

6,0 (0÷10)

p=0,477

Aktualna jakość życia seksualnego *

(JŻS; pkt 1-10)

5,71±2,64

5,5 (1÷10)

6,76±2,79

7,0 (1÷10)

6,25±2,76

6,0 (1÷10)

p=0,020

Jakość życia seksualnego przed chorobą *

(JŻS; pkt 1-10)

8,61±1,85

10,0 (3÷10)

9,15±1,40

10,0 (5÷10)

8,88±1,65

10,0 (3÷10)

p=0,129

*Wyniki przedstawiono jako średnia ± odchylenie standardowe oraz mediana (minimum÷maksimum)

U – test U Manna- Whitney’a

Tabela VI. Analiza zależności dla aktualnej jakości życia seksualnego oraz wybranych parametrów demograficznych i klinicznych.

Parametr

Aktualna jakość życia seksualnego

Wiek

p<0,001R

R=-0,36

BMI

p=0,026R

R=-0,19

Wykształcenie

p=0,012H

H=9,06

Stan cywilny

p=0,076U

Miejsce zamieszkania

p=0,848H

Aktywność zawodowa

p=0,013U

Z=-2,48

Status socjoekonomiczny

p=0,243H

Sprawność fizyczna

p=0,005U.

Z=-2,84

R- analiza korelacji rang Spearmanna, U – test U Manna- Whitney’a, H- test Kruskala- Wallisa

Tabela VII. Odpowiedzi na pytanie nr 8 Kwestionariusza Oswestry (brak danych – 43 badanych).

Odpowiedzi

Kobiety

N=77

Mężczyźni

N=80

Ogółem

N=157

Odpowiedź A

25 (32,5%)

33 (41,3%)

58 (36,9%)

Odpowiedź B

27 (35,1%)

25 (31,2%)

52 (33,1%)

Odpowiedź C

7 (9,0%)

6 (7,5%)

13 (8,3%)

Odpowiedź D

6 (7,8%)

14 (17,6%)

20 (12,7%)

Odpowiedź E

9 (11,7%)

1 (1,2%)

10 (6,4%)

Odpowiedź F

3 (3,9%)

1 (1,2%)

4 (2,6%)