Stigmatisation of people with dementi

Marek Mazurek, Ewa Papuć

KATEDRA I KLINIKA NEUROLOGII UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W LUBLINIE, LUBLIN, POLSKA

Streszczenie

Historia pojęcia stygmatyzacji sięga czasów starożytnych, lecz znaczenie tego terminu uległo z biegiem lat ewolucji. Obecnie określa się tym mianem postawę dezaprobaty, negatywnego odbioru, dyskryminacji danej grupy ze względu na pewne prezentowane przez nią cechy. Problem ten jest aktualny także w medycynie, dotykając między innymi chorych z demencją. Stygmatyzacja niesie za sobą wiele negatywnych konsekwencji, wywołuje uczucie wstydu i hańby, prowadząc tym samym do wykluczenia społecznego jednostki piętnowanej. Wywiera także wpływ na rodziny i bliskich osób chorych. Stopień nasilenia stygmatyzacji zależy od wielu czynników, takich jak: wiek, płeć, wykształcenie oraz struktura etniczna danej społeczności. W poniższej pracy postaramy się przybliżyć problem stygmatyzacji osób dotkniętych otępieniem.

 

Abstract

The history of the concept of stigmatization dates back to ancient times, but the meaning of this term has changed over the years. Presently it is defined as the attitude of disapproval, negative perception, discrimination by a group due to certain features presented by it. This problem is also valid in medicine, affecting, among many others disorders, patients with dementia. Stigmatization carries a lot of negative consequences, causing feelings of shame that may lead to the exclusion from society. It also affects families and close relatives. The intensification of stigmatization depends on many factors, such as age, gender, education and ethnic structure of community. In this review paper we try to highlight the problem of stigmatization among people affected by dementia.

Key words:

Wiad Lek 2018, 71, 6, -1278

 

WSTĘP

Pierwotnie greckie słowo stigma (piętno) odnosiło się do oznaczeń umieszczanych na ciałach jednostek uważanych w społeczeństwie za gorsze, takich jak kryminaliści czy niewolnicy [1]. Z biegiem lat jego znaczenie uległo jednak zmianie. W dzisiejszych czasach stygmatyzacja odnosi się nie tylko do sfery fizycznej człowieka, ale i psychicznej. Definiuje się ją jako społeczną hańbę, dezaprobatę i negatywny odbiór danej grupy w społeczeństwie, spowodowany reprezentowanymi przez nią cechami i właściwościami [2]. Ojcem współczesnego pojęcia „piętna” jest Erving Goffman, który to wprowadził je po raz pierwszy w swojej książce Stigma: notes on the management of spoiled identity. Analizując prace nad fizycznymi deformacjami, społecznym wpływem hospitalizacji psychiatrycznej oraz rozumieniem przestępczości, scharakteryzował on naturę stygmatyzacji za pomocą szeregu atrybutów.

Goffman podzielił „piętna” na 3 oddzielne grupy. Pierwsza z nich odnosiła się do fizycznych zniekształceń i deformacji ciała. Druga obejmowała sferę psychiczną człowieka zawierając m.in. uzależnienia, zaburzenia i choroby psychiczne, homoseksualizm czy pobyty w więzieniu. Ostatnia określała stygmatyzowanie całych grup ludzi ze względu na ich pochodzenia, rasę, wyznanie czy narodowość [1].

W późniejszych latach pojęcie piętna było rozwijane przez innych autorów w różnych aspektach. Część z nich skupiała się na postrzeganiu zagrożenia, jakie niesie stygmatyzacja dla społeczeństwa [3], inni podkreślali rolę piętna we wzmocnieniu integralności danej społeczności w dominującej grupie społecznej [4]. Cook i Wang w swojej pracy wyróżnili trzy wymiary piętna spowodowanego chorobą:

– auto-piętno − reakcja samej jednostki na własną chorobę,

– piętno osobiste − postawa przejawiana wobec osoby dotkniętej piętnem,

– piętno postrzegane − przekonania odnośnie postaw innych osób względem stygmatyzowanych pacjentów [5].

STYGMATYZACJA A DEMENCJA

Pojęcie stygmatyzacji jest nierozerwalnie powiązane z wieloma stanami w medycynie. Liczne prace opisują jej wpływ na pacjentów po przebytym udarze [6], zmagających się z chorobami psychicznymi [5, 7] czy gruźlicą [8]. Z powodu szybszego starzenia się społeczeństwa dotyka ona w coraz większym stopniu ludzi obarczonych problemem otępienia. Mianem demencji określa się występowanie objawów związanych z poważnym deficytem zdolności intelektualnych mogących obejmować takie domeny, jak: pamięć, mowa, funkcje wykonawcze, zmiany osobowości, planowanie i kontrole funkcji ruchowych [9]. W 2010 r. z otępieniem zmagało się na świecie 35,6 miliona osób [10]. Regionem o największym rozpowszechnieniu tego problemu jest Ameryka Łacińska, podczas gdy w najmniejszym stopniu dotyka on populację regionów subsaharyjskich [11]. Co więcej, rokowania na przyszłość nie są optymistyczne, bowiem ryzyko wystąpienia demencji rośnie wraz z wiekiem [12]. Prognozy zakładają, że do 2040 roku będzie ona dotyczyć 81,1 milionów ludzi w skali całego globu [10].

Do niedawna stan określany dzisiaj pod terminem otępienia uznawany był przez wielu lekarzy za element normalnego procesu starzenia [13]. Pierwsze przejawy współczesnej koncepcji demencji określanej jako konsekwencję patologicznych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym pojawiły się w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku [9]. Również obecnie podejście społeczeństwa do problemu demencji jest różnorodne. Część osób dalej uważa otępienie za naturalną część starzenia, która dotknie w pewnym momencie każdego człowieka [14]. Inni traktują je jako zaburzenie psychiczne wymagające specjalistycznego leczenia [15]. Badania prowadzone przez Ayalon i wsp. na przedstawicielach kilku grup etnicznych wykazały, że większość ankietowanych Latynosów i Azjatów uważa choroba Alzheimera za jednostkę zakaźną, którą jednak można wyleczyć [16]. Spotkano się także z bardziej kontrowersyjnymi głosami traktującymi otępienia jako ingerencję złych duchów lub karę zesłaną przez Boga [17]. Pomimo istnienia tak wielu opinii na ten temat, autorzy są zgodni odnośnie istnienia problemu stygmatyzacji osób z demencją w społeczeństwie [5, 17].

NATURA STYGMATYZACJI OSÓB Z OTĘPIENIEM

Natura procesu stygmatyzacji jest bardzo złożona. W swoich badaniach Gove i wsp. pokazali obecność zjawiska piętna wśród lekarzy medycyny ogólnej zajmujących się pacjentami dotkniętymi otępieniem. Rozmowy z lekarzami wykazały jednak, że nie obwiniają oni osób chorych za swój stan. Co więcej, twierdzili oni, że nawet jeśli byłby on pośrednio konsekwencją niewłaściwych zachowań pacjentów, to nie powinno mieć to wpływu na sam proces diagnostyki i leczenia. Można wyciągnąć z tego wnioski, że w przypadku demencji stygmatyzacja obecna jest nawet, jeśli pacjenci nie są obwiniani za swoją chorobę [18]. Wyjaśnieniem tego paradoksu może być obecność mechanizmów obronnych w psychice człowieka. Ludzie widząc osoby chore, starają się przedstawić je we własnej świadomości jako jednostki całkiem inne od reszty (także ich samych). Właśnie tą odmiennością tłumaczą fakt wystąpienia choroby, próbując jednocześnie zabezpieczyć się przed myślą, że podobny los mógłby spotkać także ich samych [19]. Strach przed zmianą własnego stanu zdrowia pełni kluczową role w inicjowaniu zjawiska stygmatyzacji, mogąc nasilać proces wykluczenie osób chorych poprzez podkreślenie różnic występujących pomiędzy nimi a resztą społeczeństwa [3, 20].

Kreowanie postawy piętnującej w danej społeczności uwarunkowane jest wieloma okolicznościami. Ważnym czynnikiem wpływającym na postrzeganie osób z demencją są różnice kulturowe. W języku chińskim nie istnieje profesjonalny termin medyczny definiujący chorobę Alzheimera. Osoby dotknięte podobnymi objawami określane są jako chi dai, gdzie chi oznacza „zmieszany” lub „głupi”, a dai „tracący umysł” [21]. Jak widać już sam język może przyczyniać się do stygmatyzacji osób chorych w danej społeczności. W badaniach przeprowadzonych na 89 chińskich emigrantach w Ameryce sprawdzono postawy przejawiane przez respondentów odnoszące się do pacjentów dotkniętych problemem otępienia. Opracowane wyniki wykazały, że aż 85,4% badanych uważa, że komunikacja z osobami z otępieniem jest problematyczna. Ponadto 68,5% ankietowanych wyraziło pogląd, że otępienie wpływa na myślenie osoby chorej do tego stopnia, że nie jest ona w stanie zrozumieć problemów zdrowych ludzi. Odsetek pracodawców, którzy zadeklarowali zwolnienie z pracy 65-letniego chorego na demencję, wyniósł 68,5% [22]. W innym badaniu przeprowadzonym na większej grupie imigrantów wykazano duże niezrozumienie samej istoty otępienia. Aż 60% respondentów myliło demencję z normalnym procesem starzenia i było przekonanych, że dotyka ona każdego pacjenta w pewnym wieku. Ten sam odsetek badanych uważał, że demencja nie ma wpływu na długość życia chorego [23]. Co ciekawe, edukacja pacjenta odnośnie choroby nie miała znaczącego wpływu na sam fakt dyskryminacji. Nawet posiadanie w rodzinie osób z demencją nie wiązało się z mniejszym poziomem stygmatyzacji [23]. Stanowi to kontrast do wniosków uzyskanych w innych pracach, mówiących, że kontakt z osobą chorą pozytywnie wpływa na spadek piętnowania tychże osób [24]. W kolejnych obserwacjach przeprowadzonych na 313 respondentach  sprawdzono stosunek do demencji mieszkańców Nigerii. Otępienie utożsamiane było z poczuciem wstydu i zakłopotania u 36% ankietowanych [25]. Opinię, że ludzie z demencją nie są traktowani poważnie, wykazywało 28% badanych. Wartości te wskazują na znaczną różnicę w postrzeganiu tejże choroby w porównaniu z populacją pochodzenia azjatyckiego. Również w Australii przeprowadzono badania ankietowe na grupie 1000 osób, z których 68,5% deklarowało pochodzenie australijskie, podczas gdy reszta respondentów pochodziła z innych kręgów kulturowych. Obserwacje wykazały, że stygmatyzacja w większym stopniu nasilona była wśród osób posługujących się innym językiem niż angielski oraz urodzonych poza Australią [26]. Pokazuje to, jak duży wpływ na postawy dyskryminujące ma konstrukcja etniczna danego społeczeństwa. Różne postrzeganie demencji może wynikać z niedostatecznej wiedzy ankietowanych. Badania prowadzone na grupie osób pochodzenia anglosaskiego, azjatyckiego i afroamerykańskiego ujawniły, że Anglosasi mają znacznie większą wiedzę na temat charakterystyki choroby Alzheimera w porównaniu z pozostałymi grupami [16]. Informacje te mogą w znaczący sposób wpływać na ich postawę względem osób chorych, przeciwdziałając piętnowaniu.

Nasilenie zjawiska stygmatyzacji zależy także od innych czynników. Jednym z nich jest poziom religijności. Udowodniono, że wśród osób pobożnych częściej można spotkać się z pozytywnymi odczuciami oraz mniejszym poziomem agresji względem osób cierpiących na chorobę Alzheimera [27]. Kolejnym znaczącym czynnikiem może być płeć badanego. Badania przeprowadzone w Australii wykazały, że wśród mężczyzn stygmatyzacja jest bardziej nasilona niż wśród kobiet. Zwrócili oni także uwagę, że demonstrowanie postawy dyskryminującej względem chorych z otępieniem wydaje się być większe w starszym wieku [26]. Do innych wniosków doszli natomiast badacze z Francji w ramach badania ankietowego STIG-MA stwierdzając, że wśród populacji w bardziej zaawansowanym wieku stygmatyzacja była mniej nasilona [28]. Kolejną składową mogącą mieć wpływ na odbiór osób z otępieniem jest wykształcenie respondentów. Obserwacje przeprowadzone na ludności arabskiej w Izraelu pokazały, że niższy poziom edukacji związany był z większym niepokojem, agresją i postawą odrzucającą względem osób chorych. Podobna tendencja dotyczyła także wysokości miesięcznego wynagrodzenia [27]. Wnioski te są odmienne w porównaniu do wcześniejszych badań przeprowadzonych w tym kraju na ludności nie-arabskiej, w których wykształcenie nie miało wpływu na reakcję emocjonalną badanych [29]. Pokazuje to, jak ogromne znaczenie ma wpływ kulturowy na postawy prezentowane przez ludność zamieszkującą to samo terytorium.

KONSEKWENCJE STYGMATYZACJI

Demencja i związana z nią stygmatyzacja niesie ze sobą wiele negatywnych konsekwencji dla chorych i ich otoczenia. Teoria „etykietowania” Beckera mówi, że osoba piętnowana może z czasem zaakceptować i przyjąć narzucane na nią postawy za własne [30]. Efektem tego jest wycofanie społeczne, poczucie wstydu, obniżenie własnej wartości oraz lęk przed wykluczeniem. Znajduje to potwierdzenie w badaniach Pin i wsp. Wynika z nich, że otępienie związane z chorobą Alzheimera niesie za sobą wiele obaw wśród pacjentów oraz ich opiekunów, prowadząc do unikania społecznych interakcji wynikającego z poczucia wstydu [31]. Konsekwencją tak ogromnego wpływu piętna na zachowanie pacjenta może być ukrywanie choroby, opóźnienie momentu poszukiwania pomocy oraz mniej skuteczne wdrażanie przez niego procesu terapeutycznego [28]. Właśnie stygmatyzacja została zidentyfikowana jako jeden z najważniejszych czynników przyczyniających się do opóźnienia diagnozy w przypadku chorych z demencją [32]. Badania przeprowadzone Mackenzie’go i wsp. wykazały, że skłonność do szukania pomocy przez pacjentów z problemami psychicznymi rośnie z wraz z wiekiem. Osoby mające od 55 do 74 lat przejawiały pozytywne nastawienia do szukania pomocy około 2−3 razy częściej niż młodzi dorośli [33]. Zależność ta nie występuje jednak w przypadku choroby Alzheimera, kiedy to pacjenci starsi są mniej chętni zaakceptowania diagnozy niż osoby młodsze [28].

Stygmatyzacja dotyka także lekarzy zajmujących się pacjentami dotkniętymi problemem otępienia. Co więcej, jej nasilenie jest większe w porównaniu z ogółem społeczeństwa [28]. Vernooij-Dassen i wsp. przeanalizowali czas postawienia diagnozy demencji w ośmiu krajach Unii Europejskiej. Wyniki wykazały, że we wszystkich z nich lekarze pierwszego kontaktu wykazywali niechęć do postawienia rozpoznania demencji na wczesnym etapie diagnostyki, co stanowiło główną przeszkodę w procesie leczenia [32]. Ten rodzaj stygmatyzacji mógł być spowodowany poczuciem bezradności wynikającej z ograniczonych możliwości terapeutycznych pacjentów z otępieniem [28]. Lekarze odraczają postanowienie rozpoznania, również ze względu na potencjalne wydłużenie formalnego czasu trwania choroby, co wiązałoby się z dłuższym okresem narażenia chorego na piętnującą postawę społeczeństwa [34]. Większe nasilenie stygmatyzacji stwierdzono przy kontakcie z pacjentami w bardziej ciężkich stadiach choroby [35]. Co ciekawe, sami lekarze byli świadomi oddziaływania zjawiska piętna na proces diagnostyczny, lecz jednocześnie wykazywali mniejsze obawy odnośnie jego wpływu na własną praktykę [18].

Kolejną grupą w znacznym wymiarze dotkniętą problemem stygmatyzacji są rodziny oraz opiekunowie chorych. Jako osoby mające stały kontakt z piętnowanymi sami mogą stać się celem stygmatyzacji. Zjawisko to często nazywane „stygmatyzacją przez skojarzenie” zostało zauważone już przez Goffmana [1]. Dotyczy nie tylko osób spokrewnionych z chorymi, ale także ich przyjaciół, partnerów, wolontariuszy i personelu medycznego [36].  Potwierdzają to liczne badania, które wykazały, że członkowie rodzin osób stygmatyzowanych mogą odczuwać strach, wstyd, obniżone poczucie własnej wartości, złość, niezdolność do współpracy, poczucie bezradności oraz braku pomocy [37, 38]. Z drugiej strony, w ankiecie STIG-MA przeprowadzonej we Francji, respondenci wyznawali, że odczuwają tylko niewielką obawę o konsekwencję stygmatyzacji wycelowanej w ich rodziny. Jednocześnie poczucie wsparcia ze strony bliskich było na wysokim poziomie [28]. Wskazuje to na konieczność przeprowadzenia kolejnych badań w tym zakresie. Inne zagrożenie przedstawił Wahl w swojej pracy na temat piętnowania chorych ze schizofrenią. Pokazał on, że w niektórych przypadkach rodziny i personel medyczny mogą niejako sprzymierzyć się ze społeczeństwem i same przyjąć postawę dyskryminującą [39]. Pogłębiają tym samym wykluczenie chorego przyczyniając się do pogorszenia jego jakości życia.

PODSUMOWANIE

Stygmatyzacja jest zjawiskiem powszechnym we współczesnym świecie. Mimo to natura tego procesu cały czas pozostaje nie do końca wyjaśniona. Jego geneza sięga mechanizmów w psychice człowieka, które, mimo wielu lat obserwacji, nie zostały w pełni zrozumiane. Piętno związane z chorobą łączy się z wieloma stanami w medycynie. Z powodu starzenia się społeczeństwa coraz bardziej liczną grupę pacjentów stygmatyzowanych stanowią osoby dotknięte problemem otępienia. Mimo że sama przyczyna powstawania piętna cały czas pozostaje nie do końca poznana, na co dzień możemy obserwować jego skutki. Stygmatyzacja generuje poczucie wstydu, lęku, obniżenia własnej wartości mogące skutkować wykluczeniem społecznym oraz znacznym pogorszeniem jakości życia wielu osób. Dotyczy to nie tylko osób chorych, ale także ich bliskich oraz opiekującego się nimi personelu medycznego. Z tego powodu bardzo ważne jest przeprowadzenie kolejnych badań nad naturą tego procesów w celu opracowania odpowiedniej strategii działań prowadzący do ograniczenia zjawiska stygmatyzacji.

Piśmiennictwo

1. Goffman E. Stigma: notes on the management of spoiled identity. New York: Prentice-Hall; 1963.

2. Jackowska E. Stygmatyzacja i wykluczenie społeczne osób chorujących na schizofrenię – przegląd badań i mechanizmy psychologiczne. Psychiatr Pol. 2009;6(43):655-670.

3. Stangor C, Crandall CS. Threat and the social construction of stigma. In: Heatherton TF, Kleck RE, Hebl MR et al. The social psychology of stigma. New York: The Guilford Press; 2003, 62-87.

4. Corrigan PW, Watson AC, Ottan V. From whence comes mental illness stigma. Int J Soc Psychiatry. 2003; 49(2):142-157.

5. Cook TM, Wang JL. Descriptive epidemiology of stigma against depression in a general population sample in Alberta. BMC Psychiatry. 2010;10:29–40.

6. Sarfo FS, Nichols M, Qanungo S et al. Stroke-related stigma among West Africans: Patterns and predictors. J Neurol Sci. 2017;375:270-274.

7. Mascayano F, Tapia T, Schilling S et al. Stigma toward mental illness in Latin America and the Caribbean: a systematic review. Rev Bras Psiquiatr. 2016;38(1):73-85.

8. Juniarti N, Evans D. A qualitative review: the stigma of tuberculosis. J Clin Nurs. 2011;20(13-14):1961-1970.

9. Hansen E, Hughes C, Routley G et al. General practitioners’ experiences and understandings of diagnosing dementia: Factors impacting on early diagnosis. Soc Sci Med. 2008;67(11):1776-1783.

10. Prince M, Bryce R, Albanese E et al. The global prevalence of dementia: a systematic review and metaanalysis. Alzheimers Dement. 2013;9(1):63-75.

11. Ferri CP, Prince M, Brayne C et al. Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study. Lancet. 2005;366(9503):2112-2117.

12. Sloane PD, Zimmerman S, Suchindran C et al. The public health impact of Alzheimer’s disease, 2000–2050: potential implications of treatment advances. Annu Rev Public Health. 2002;23:213-231.

13. Fox P. From senility to Alzheimer’s disease: the rise of the Alzheimer’s disease movement. Milbank Q. 1989;67(1):58–102.

14. Corner L, Bond J. Being at risk of dementia: Fears and anxieties of older adults. J Aging Stud. 2004;18:143-155.

15. Rimmer E, Wojciechowska M, Stave C et al. Implications of the facing dementia survey for the general population, patients and caregivers across Europe. Int J Clin Pract. 2005;59.146:17-24.

16. Ayalon L, Arean PA. Knowledge of Alzheimer’s disease in four ethnic groups of older adults. Int J Geriatr Psychiatry. 2004;19(1):51-57.

17. Blay SL, Peluso ET. Public stigma: The community’s tolerance of Alzheimer Disease. Am J Geriatr Psychiatry. 2010;18(2):163-171.

18. Gove D, Downs M, Vernooij-Dassen M et al. Stigma and GPs’ perceptions of dementia. Aging Ment Health. 2016;20(4):391-400.

19. Lerner MJ. The belief in a just world: A fundamental delusion. NY: Plenum. New York 1980.

20. Levey S, Howells K. Accounting for the fear of schizophrenia. J Community Appl Soc Psychol. 1994;4:313-328.

21. Gerdner L, Yeo G. Perceptions and culturally responsive care of Asian Americans with Alzheimer’s disease and related dementias. Handb Asian Am Health. 2013;187–201.

22. Woo BK, Chung JO. Public stigma associated with dementia in a Chinese-American immigrant population. J Am Geriatr Soc. 2013;61(10):1832-1833.

23. Woo BK. Family history and its relationship with dementia stigma beliefs among Chinese Americans. Geriatr Gerontol Int. 2017;17(1):122-125.

24. Penn DL, Couture SM. Strategies for reducing stigma toward persons with mental illness. World Psychiatry 2002;1:20–21.

25. Adebiyi AO, Fagbola MA, Olakehinde O et al. Enacted and implied stigma for dementia in a community in south-west Nigeria. Psychogeriatrics. 2016;16(4):268-273.

26. Kim S, Mortby ME. Dementia-related stigma, cultural diversity and help-seeking intentions: findings from a population survey. Alzheimers Dement. 2016;12(7):691.

27. Cohen M, Werner P, Azaiza F. Emotional reactions of Arab lay persons to a person with Alzheimer’s disease. Aging Ment Health. 2009;13(1):31-37

28. Piver LC, Nubukpo P, Faure A et al. Describing perceived stigma against Alzheimer’s disease in a general population in France: the STIG-MA survey. Int J Geriatr Psychiatry. 2013;28(9):933-938.

29. Werner P, Davidson M. Emotional reactions of lay persons to someone with Alzheimer’s disease. Int J Geriatr Psychiatry. 2004;19:391–397.

30. Becker HS. Outsiders. New York: Free Press; 1963.

31. Pin S, Bodard J, Richard JB. Regards croisés sur la maladie d’Alzheimer: perceptions, opinions et attitudes du grand public. Evolutions. 2009; 21.

32. Vernooij-Dassen MJ, Moniz-Cook ED, Woods RT et al. Factors affecting timely recognition and diagnosis of dementia across Europe: From awareness to stigma. Int J Geriatr Psychiatry. 2005;20(4):377-386.

33. Mackenzie CS, Scott T, Mather A et al. Older adult’s help-seeking attitudes and treatment beliefs concerning mental health problems. Am J Geriatr Psychiatry. 2008;16(2):1010–1019.

34. Iliffe S, Manthorpe J, Eden A. Sooner or later? issues in the early diagnosis of dementia in general practice: a qualitative study. Family Practice. 2003;20(4):376–381.

35. Werner P, Giveon SM. Discriminatory behavior of family physicians toward a person with Alzheimer’s disease. Int Psychogeriatr. 2008;20(4):824–839.

36. Weiss MG, Ramakrishna J, Somma D. Health-related stigma: rethinking concepts and interventions. Psychol Health Med. 2006;11(3):277–287.

37. Byrne P. Psychiatric stigma. Br J Psychiatry. 2011;178:281–284.

38. Ostman M, Kjellin L. Stigma by association. Psychological factors in relatives of people with mental illness. Br J Psychiatry. 2002;181:494–498.

39. Wahl O F. Mental health consumers’ experience of stigma. Schizophr Bull. 1999;25(3):467–478.

Konflikt intresów:

Autorzy nie zgłaszają konfliktu intresów.

Autor korespondujący

Marek Mazurek

Katedra i Klinika Neurologii

Uniwersytetu Medycznego w Lublinie

tel: +48-731433212

e-mail: marekmazurek@hotmail.com

Nadesłano: 10.05.2018

Zaakceptowano: 14.06.2018