KNOWLEDGE ON CARDIOVASCULAR RISK FACTORS
AND SYMPTOMS OF STROKE AMONG INHABITANTS
OF RURAL COMMUNITE

Beata Łabuz-Roszak1, Dagmara Otocka1, Robert Bryk2, Piotr Szczeponek3, Katarzyna Tomczyk1, 4

1KATEDRA I ZAKŁAD PODSTAWOWYCH NAUK MEDYCZNYCH, WYDZIAŁ ZDROWIA PUBLICZNEGO W BYTOMIU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY
W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

2NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA, OPOLE, POLSKA

3SPZOZ WOJEWÓDZKI SZPITAL SPECJALISTYCZNY NR 4 W BYTOMIU, BYTOM, POLSKA

4STUDIUM DOKTORANCKIE WYDZIAŁU ZDROWIA PUBLICZNEGO W BYTOMIU, KATEDRA I ZAKŁAD ZDROWIA ŚRODOWISKOWEGO, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

 

Streszczenie

Wstęp: Udar mózgu jest jedną z głównych przyczyn śmiertelności i kalectwa w krajach rozwiniętych. Szeroka znajomość czynników ryzyka chorób naczyniowych mózgu stanowi jeden z głównych elementów prewencji pierwotnej, natomiast znajomość objawów udaru mózgu może znacznie przyspieszyć wdrożenie skutecznego leczenia przyczynowego i ograniczyć negatywne skutki zdrowotne.

Cel pracy: Ocena wiedzy na temat udaru mózgu i czynników ryzyka chorób naczyniowych mózgu wśród mieszkańców losowo wybranej gminy wiejskiej województwa łódzkiego.

Materiał i metody: Badaniem objęto 143 mieszkańców gminy Rząśnia. Badanie przeprowadzono przy użyciu autorskiej ankiety, przygotowanej w oparciu o dostępne piśmiennictwo.

Wyniki: Średnia liczba punktów uzyskanych z ankiety dotyczącej wiedzy na temat udaru mózgu wynosiła 5,79±3,47 (maksymalna liczba punktów to 14). Średnia liczba punktów u osób, u których w rodzinie występował udar mózgu, była istotnie statystycznie wyższa (7,46±3,31) niż u osób, u których w rodzinie udaru nie było (4,20±2,98) (p<0,001). Nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy pomiędzy uzyskaną średnią liczbą punktów w zależności od płci (kobiety − 6,13±3,55 pkt; mężczyźni − 5,64 ± 3,55; NS). Nie wykazano też zależności pomiędzy liczbą uzyskanych punktów a wiekiem badanych (R=-0,1; NS). Natomiast stwierdzono zależność pomiędzy wykształceniem a liczbą punktów (R=0,4; p<0,05) – im wyższe wykształcenie, tym większa liczba punktów.

Średnia liczba prawidłowo wymienionych czynników ryzyka wynosiła: 0,6±1,6. Przynajmniej jeden czynnik ryzyka potrafiło podać zaledwie 34% respondentów. Ankietowani najczęściej wymieniali: nadmierne spożywanie alkoholu (18%), palenie papierosów (18%), nadciśnienie tętnicze (14%), miażdżycę (11%). Średnia liczba wymienionych objawów udaru mózgu wynosiła: 1,2±1,3. Przynajmniej jeden objaw udaru mózgu potrafiło podać zaledwie 58% respondentów. Badani najczęściej podawali: ból głowy (29%), zaburzenia mowy (22%), zaburzenia chodu (13%), zaburzenia czucia (13%). W przypadku podejrzenia udaru większość badanych wezwałaby pogotowie ratunkowe (94%).

Wnioski: Wiedza mieszkańców badanej gminy wiejskiej na temat udaru mózgu nie jest zadowalająca i powinna być uzupełniona programem edukacyjnym, który miałby obejmować jak największe grono odbiorców.

 

Abstract

Introduction: Stroke is one of the leading causes of mortality and disability in the world. A wide knowledge of risk factors for cerebrovascular diseases is one of the main elements of primary prevention, while knowledge of stroke symptoms can significantly speed up treatment and reduce negative health effects.

The aim: To assess the knowledge about stroke and risk factors of cerebrovascular diseases among the inhabitants of the randomly selected rural community (in Lodz Province).

Material and methods: The study included 143 adult residents of Rzasnia. The research was carried out using a self-constructed questionnaire, prepared on the basis of available literature.

Results: The average score obtained from the knowledge survey on stroke was 5.79 +/- 3.47 (maximum number of points − 14). The average number of points in people with a family history of stroke was statistically significantly higher (7.46±3.31) than in those with no stroke in the family (4.20±2.98 ) (p <0.001). There was no statistically significant difference between the average number of points and gender (women – 6.13±3.55 points, men − 5.64±3.55, NS) and age (R = -0.1, NS ). However, the positive correlation between educational level and the score obtained in our questionnaire was found (R =0.4, p <0.05).

The average number of correctly listed risk factors was: 0.6 ± 1.6. At least one risk factor was reported by only 34% of respondents. Respondents most often mentioned: excessive alcohol consumption (18%), smoking (18%), hypertension (14%), atherosclerosis (11%). The average number of correctly listed symptoms of stroke was: 1.2±1.3. At least one symptom of stroke was reported by only 58% of respondents. The respondents most often reported: headache (29%), speech disorders (22%), gait disturbances (13%), and sensory disorders (13%). If a stroke was suspected, the majority of respondents would call an ambulance (94%).

Conclusions: Knowledge of the residents of the chosen rural commune about the stroke is not satisfactory and should be supplemented with an educational program that would include as many people as possible.

 

Wiad Lek 2018, 71, 7, 1214-1221

 

WSTĘP

Udar mózgu stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów w krajach wysoko rozwiniętych, w tym w Polsce. Ponadto jest główną przyczyną niesprawności osób dorosłych. Według definicji WHO, udar to zespół objawów, który charakteryzuje się nagłym pojawieniem ogniskowych albo uogólnionych zaburzeń czynności mózgu, utrzymujących się dłużej niż 24 godziny i niemających innej przyczyny niż naczyniowa. Udary mózgu można podzielić na niedokrwienne i krwotoczne. Najczęściej schorzenie to dotyczy osób po 50. roku życia, jednakże chorują również osoby młodsze. Szacuje się, iż do 2020 roku choroby układu krążenia będą główną przyczyną zgonów w większości krajów na świecie, mimo ciągłych postępów w diagnostyce i leczeniu. Uważa się, że każdego roku około 17 milionów ludzi na świecie umiera z powodu chorób sercowo-naczyniowych [1−3].

W Polsce liczba zgonów z powodu udaru mózgu jest jedną z najwyższych w Europie i utrzymuje się przez ostatnich kilka lat na tym samym poziomie (ogólna śmiertelność z powodu udaru mózgu – około 18%; w udarach krwotocznych – około 40%, w udarach niedokrwiennych – około 14%), a krajach wysoko rozwiniętych odsetek ten maleje. W Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej liczba zgonów na skutek udaru mózgu jest o około połowę mniejsza niż w Polsce [4, 5].

Bardzo ważną rolę w prewencji udarów mózgu, jak i w innych chorobach sercowo-naczyniowych odgrywa profilaktyka. Prewencja polega przede wszystkim na znajomości, identyfikacji i modyfikacji czynników ryzyka (poprzez zmianę stylu życia, odpowiednią dietę i farmakoterapię).

Czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych dzielimy na dwie grupy – modyfikowalne i niemodyfikowalne. Do pierwszej grupy zaliczamy: nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, otyłość, cukrzycę, miażdżycę tętnic szyjnych, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, inne używki (narkotyki), choroby serca (m.in. migotanie przedsionków, wady zastawek), brak lub małą aktywność fizyczna, niektóre leki (np. doustne środki antykoncepcyjne, hormonalną terapię zastępczą). Do niemodyfikowalnych czynników ryzyka należą natomiast: wiek, płeć, rasa, czynniki genetyczne, udar przebyty w przeszłości, wywiad rodzinny w kierunku chorób sercowo-naczyniowych [6−12].

Symptomatologia udaru mózgu jest bardzo bogata. Występowanie danych objawów klinicznych ogniskowego uszkodzenia mózgu wiąże się z naczyniowym uszkodzeniem odpowiednich obszarów mózgowia. Objawy globalnego niedokrwienia mózgowia to głównie zaburzenia świadomości, zaś objawy ogniskowe udaru mózgu to przede wszystkim: osłabienie siły mięśniowej kończyn (niedowład lub porażenie) – najczęściej połowicze, zaburzenia czucia, zaburzenia mowy (tzw. afazja ruchowa lub czuciowa, dyzartria), uszkodzenia nerwów czaszkowych (np. asymetria twarzy, opadanie kącika ust), zaburzenia widzenia, zawroty i bóle głowy, nudności i wymioty, zaburzenia równowagi i chodu [13−17].

Ostry udar mózgu jest stanem zagrożenia życia, przebiega gwałtownie, a objawy neurologiczne mogą się nasilać w kolejnych godzinach i dniach od rozpoczęcia choroby. Aby skutecznie pomóc osobie chorej, należy prawidłowo rozpoznać objawy udaru i szybko powiadomić pogotowie ratunkowe. Niska świadomość społeczna zagrożeń, jakie niesie udar oraz nieznajomość objawów, decydują o opóźnionym wdrożeniu leczenia przyczynowego. Jak wynika z piśmiennictwa, wciąż zbyt wielu pacjentów ma opóźnione leczenie przyczynowe lub nie kwalifikuje się do takiego leczenia z powodu przekroczonego limitu czasu. U części nieznana jest dokładna godzina zachorowania [18].

Pacjent z podejrzeniem udaru mózgu powinien być przetransportowany na oddział udarowy, a często chorzy trafiają do szpitali pośrednich, co również przedłuża czas zdiagnozowania problemu i udzielenia właściwej pomocy. Czas „door to needle” powinien być jak najkrótszy: należy jak najszybciej przeprowadzić wywiad i zlecić odpowiednie badania, powiadomić zespół udarowy o pacjencie, wykonać i zinterpretować TK głowy, zinterpretować wyniki badań laboratoryjnych oraz − jeśli pacjent się kwalifikuje – zastosować leczenie przyczynowe, czyli podanie dożylne rekombinowanego tkankowego aktywatora plazminogenu (rt-PA; tromboliza dożylna) lub wykonać trombektomię (w wybranych ośrodkach) [19−22].

Dobra znajomość czynników ryzyka chorób naczyniowych mózgu jest podstawowym elementem prewencji pierwotnej, zaś wiedza na temat objawów udaru może przyspieszyć hospitalizację i rozpoczęcie przyczynowego leczenia, co w konsekwencji prowadzi do ograniczenia strefy uszkodzenia mózgu i – tym samym – mniejszego kalectwa.

Edukacja społeczeństwa na temat udaru mózgu, a przede wszystkim czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i objawów udaru mózgu, powinna stanowić podstawowe działanie prewencyjne i być wdrażana już od najwcześniejszych lat życia.

Mimo rosnącej świadomości społecznej związanej z chorobami naczyniowymi mózgu, wciąż istnieją środowiska, gdzie wydaje się ona niewystarczająca. Dotyczy to głównie terenów wiejskich.

W związku z powyższym, celem niniejszej pracy była ocena stanu wiedzy na temat udaru mózgu oraz czynników ryzyka chorób naczyniowych mózgu wśród mieszkańców wybranej losowo gminy wiejskiej w województwie łódzkim.

MATERIAŁ I METODY

W pracy zastosowano autorską ankietę, przygotowaną w oparciu o dostępne piśmiennictwo. Ankieta zawierała pytania dotyczące charakterystyki badanych (wiek, płeć, wykształcenie, miejsce zamieszkania, wywiad chorobowy i rodzinny) oraz pytania oceniające wiedzę na temat udaru mózgu i czynników ryzyka chorób naczyniowych mózgu. Ankieta składała się łącznie z 15 pytań, 11 zamkniętych i 4 otwartych. Pytania zamknięte były jednokrotnego wyboru, z wyjątkiem ostatniej pozycji (Załącznik).

Maksymalna liczba punktów możliwych do zdobycia w części ankiety dotyczącej oceny wiedzy wynosiła 14 (pytania 9−10, 13−14 – po 1 punkcie za prawidłową odpowiedź; pytanie 11−12 – po 1 punkcie za każdy wymieniony objaw i czynnik ryzyka, maksymalnie po 5 punktów za pytanie).

Ankieta zbierana była osobiście przez jednego z autorów pracy wśród pełnoletnich mieszkańców gminy wiejskiej Rząśnia (województwo łódzkie, powiat pajęczański). Ocenie poddano 143 respondentów w wieku od 18 do 75 lat o różniej płci i wykształceniu (3% spośród dorosłych mieszkańców gminy − obecnie gminę zamieszkuje wg GUS 4814 osób).

Badanie przeprowadzono w okresie od grudnia 2017 do marca 2018. Wszystkie osoby, które wzięły udział w ankiecie, wyraziły pisemną zgodę. Badanie miało charakter nieinwazyjny, nie wymagało zgody komisji bioetycznej.

Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej przy pomocy programu komputerowego Excel 2007 oraz STATISTICA 9.0, Stat Soft Polska. Wynik uznano za istotny statystycznie, jeżeli uzyskany poziom istotności p był mniejszy lub równy 0,05. Dane mierzalne scharakteryzowane zostały przy użyciu średniej X i odchylenia standardowego SD. Dla danych nominalnych użyto zapisu procentowego. Weryfikacji zgodności rozkładu zmiennych z rozkładem normalnym dokonano z użyciem testu Shapiro-Wilka. W zależności od typu rozkładu istotność różnic średnich sprawdzano testem t-Studenta, U Manna-Whitney’a lub Kruskala-Wallisa. Zastosowano współczynnik korelacji Spearmanna.

WYNIKI

Średni wiek badanych wynosił 44±14 lat. Największy odsetek stanowiły osoby w wieku 31−50 lat (Ryc.1). W badaniu wzięło udział 77 kobiet (54%) oraz 66 mężczyzn (46%). Wykształcenie podstawowe miało 41 osób (29%), zasadnicze zawodowe − 39 badanych (27%), średnie − 43 osoby (30%) oraz wyższe − 20 respondentów (14%)

Wszyscy ankietowani byli mieszkańcami gminy wiejskiej. Żaden z nich nie przebył udaru mózgu w przeszłości, natomiast 69 ankietowanych zadeklarowało występowanie udaru mózgu w rodzinie (48%). U 22 (15,4%) respondentów występowały choroby przewlekłe; choroby tarczycy − 2 osoby (1,4%), nadciśnienie − 11 osób (7,7%), cukrzyca − 5 respondentów (3,5%), migotanie przedsionków – 1 osoba (0,7%), miażdżyca − 2 osoby (1,4%), inna choroba serca – 1 osoba (1,4%), dyslipidemia – 1 osoba (1,4%).

Średnia liczba punktów dla całej badanej grupy, uzyskanych za ocenę wiedzy na temat udaru mózgu, wynosiła 5,79±3,47 (maksymalna liczba punktów to 14). U osób, u których w rodzinie występował udar mózgu, średnia liczba punktów była istotnie statystycznie wyższa (7,46±3,31) niż u osób, u których w rodzinie udaru nie było (4,20±2,98) (p<0,001). Nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy pomiędzy średnią liczbą punktów a płcią (K – 6,13±3,55 pkt; M − 5,64±3,55; NS), jak również nie stwierdzono istotnej statystycznie korelacji pomiędzy wiekiem a liczbą punktów (R=-0,1; NS). Stwierdzono natomiast zależność pomiędzy wykształceniem a liczbą punktów (R=0,4; p<0,05).

Pytania ankiety dotyczące wiedzy na temat udaru mózgu rozpoczynało pytanie „Co to jest udar mózgu?”. 104 ankietowanych (73%) wybrało właściwą odpowiedź. Spośród osób, które nie znały odpowiedzi 5 ankietowanych (3%) wybrało stwierdzenie, iż udar mózgu to zaburzenia czynności mózgu trwające mniej niż 24 godziny i ma inną przyczynę niż naczyniowa (odpowiedź B), 4 osoby (3%) opowiedziały, że jest to postępująca choroba neurodegeneracyjna (odpowiedź C), a 30 osób (21%), że jest to efekt nadmiernej ekspozycji na słońce (odpowiedź D).

Kolejne pytanie dotyczyło znajomości rodzajów udarów mózgu. 55 ankietowanych (38%) potrafiło prawidłowo wymienić podstawowe typy udaru mózgu (niedokrwienny i krwotoczny).

Średnia liczba prawidłowo wymienionych czynników ryzyka przez respondentów wynosiła: 0,6±1,6. Przynajmniej jeden czynnik ryzyka potrafiło podać zaledwie 48 badanych (33,6%); 22 osoby (15,4%) potrafiły wymienić jeden czynnik ryzyka, 17 osób (11,9%) dwa czynniki, 6 ankietowanych (4,2%) − trzy, 2 osoby (1,4%) − cztery oraz 1 osoba (0,7%) – pięć. Ankietowani najczęściej wymieniali: nadmierne spożywanie alkoholu (18%), palenie papierosów (18%), nadciśnienie tętnicze (14%), miażdżycę (11%) (Ryc. 2)

Średnia liczba wymienionych objawów udaru mózgu wynosiła: 1,2±1,3. Przynajmniej jeden objaw udaru mózgu potrafiło podać zaledwie 83 respondentów (58%); 25 badanych (17,3%) wymieniło dokładnie jeden objaw, 36 (25,1%) − dwa, 16 (11,2%) − trzy, 5 (3,4%) − cztery oraz jedna osoba (0,7%) – sześć. Badani najczęściej podawali: ból głowy (29%), zaburzenia mowy (22%), zaburzenia chodu (13%), zaburzenia czucia (13%) (Ryc. 3).

W przypadku podejrzenia udaru większość badanych wezwałaby pogotowie ratunkowe (n=135; 94%). Wśród osób udzielających błędnej odpowiedzi, jedna osoba powiadomiłaby rodzinę poszkodowanego (0,7%), 3 osoby skontaktowałyby się z lekarzem rodzinnym (2,1%), 4 osoby zawiozłyby poszkodowanego do szpitala (2,8%).

Kolejne pytanie dotyczyło znajomości czasu, w jakim powinno się wdrożyć leczenie przyczynowe w przypadku udaru mózgu; 84 osoby (59%) uważały, że leczenie należy wdrożyć do 4,5 godziny (właściwa odpowiedź), 8 osób (6%) − do 8 godzin, 3 osoby (2%) − do 12 godzin, a 48 osób (33%) − do 24 godzin.

Ostatnie pytanie ankiety dotyczyło źródeł wiedzy na temat udaru mózgu. Telewizję wymieniło 58 badanych (31%), internet − 35 osób (19%), prasę – 16 badanych (9%), rodzinę lub znajomych – 61 respondentów (33%), zaś lekarza – 15 ankietowanych (8%) (Ryc. 4).

DYSKUSJA

Badanie umożliwiło ocenę wiedzy na temat czynników ryzyka udaru mózgu oraz chorób naczyniowych mózgu, a także objawów i postępowania wśród mieszkańców gminy Rząśnia. Było to pierwsze tego typu badanie prowadzone na terenie wyżej wspomnianej gminy.

Znajomość tematyki udarowej pośród ankietowanych na terenie gminy Rząśnia jest niedostateczna, wiedzę w zakresie czynników ryzyka oraz czasu wdrożenia leczenia posiada niewiele osób. Nieco ponad 30% ankietowanych potrafiło wymienić jedynie jeden czynnik ryzyka, niewielki odsetek więcej niż dwa. Najwięcej osób wymieniło palenie papierosów, nadmierne spożywanie alkoholu oraz nadciśnienie tętnicze.

Nieco lepiej wyglądała sytuacja ze znajomością objawów udaru mózgu, ponad połowa respondentów potrafiła wymienić przynajmniej jeden objaw udaru. Najczęściej wymienianymi objawami był ból głowy i zaburzenia mowy. Niewiele osób potrafiło powiązać występowanie zaburzeń świadomości, jak również asymetrię twarzy (wynikającą z uszkodzenia nerwu twarzowego) z udarem mózgu. Co ciekawe, jedynie niespełna 10% respondentów wymieniła osłabienie siły mięśniowej kończyn – niedowład lub porażenie – jako objaw udaru mózgu.

Sporo respondentów (73%) wybrało prawidłową odpowiedź na pytanie „Co to jest udar mózgu?” („zaburzenia czynności mózgu, które utrzymują się dłużej niż 24 godziny i nie mają innej przyczyny niż naczyniowa”). Było to jednakże pytanie jednokrotnego wyboru, prawidłowa odpowiedź mogła być u części osób przypadkowa. Natomiast zdecydowanie mniej osób – niespełna 40% − potrafiło wymienić rodzaje udarów (przynajmniej dwa najczęstsze typy udaru: niedokrwienny i krwotoczny).

Interesujące, że mimo niesatysfakcjonującej znajomości objawów udaru mózgu, w przypadku jego podejrzenia, prawie wszyscy respondenci wiedzieli, jak się zachować.

Dla największej liczby ankietowanych głównym źródłem wiedzy na temat udaru mózgu byli członkowie rodziny oraz znajomi (33%), sporo ankietowanych wymieniło telewizję (31%), jedynie 19% − internet. Wynika to prawdopodobnie z rozkładu wieku badanych – jedna trzecia to osoby powyżej 50. rż. Co niepokojące, jedynie dla 8% respondentów źródłem wiedzy na temat udaru mózgu był lekarz.

Jak pokazują wyniki, najwięcej osób posiada informacje o udarze od osób bliskich, rodziny i znajomych, dlatego tak ważne jest, aby informacje przekazywane innym były wiarygodnie – należy unikać plotek i niesprawdzonych informacji. Szczególny nacisk należy położyć, oprócz czynników ryzyka, objawów i postępowania w udarze, na znajomość czasu reakcji, ponieważ to on często decyduje o tym, czy pacjent przeżyje i jakie konsekwencje przyniesie zbyt długiego zwlekania (trwała niesprawność). Należy podkreślać, że „Czas to mózg” – czyli im szybsza reakcja w przypadku podejrzenia udaru mózgu, im szybciej chory trafi do odpowiedniego oddziału udarowego i otrzyma leczenie przyczynowe, tym mniejszy obszar mózgu ulegnie uszkodzeniu – czyli tym samym − tym mniejszy będzie zakres niesprawności (lub nie będzie jej wcale).

Porównując wyniki niniejszej pracy do badania wiedzy na temat udaru mózgu wśród studentów śląskich uczelni [22], można zauważyć, iż stan wiedzy respondentów w obu pracach nie jest zadowalający, co dotyczy zwłaszcza osób niezwiązanych ze środowiskiem medycznym. Studenci uczelni niemedycznej wymieniali podobne czynniki ryzyka i objawy udaru jak grupa ankietowanych z Rząśni. Również podobną wiedzą obie grupy mogą się wykazać w zakresie znajomości sposobu postępowania i okna terapeutycznego w przypadku podejrzenia udaru. Podobne badania dotyczące oceny wiedzy na temat udaru mózgu zostały przeprowadzone na terenie Śląska i Podkarpacia [23], jak również wśród chorych na cukrzycę [24]. W latach 2003 i 2004 Łabuz-Roszak i wsp. ocenili 702 mieszkańców Śląska i Podkarpacia w średnim wieku 38±15 lat. Jedynie niespełna 60% badanych znało wówczas definicję udaru mózgu (obecnie jest to ponad 70%), natomiast liczba poprawnie wymienianych czynników ryzyka wynosiła średnio 1,4 (w niniejszym badaniu − 0,6), zaś liczba objawów udaru mózgu − 1,7 (w niniejszym badaniu − 1,2). Wówczas przynajmniej jeden czynnik ryzyka wymieniało ponad 60% badanych (obecnie jest to 34%), zaś przynajmniej jeden objaw udaru mózgu − 70% (obecnie − 58%). W badaniu sprzed 15 laty, 77% ankietowanych wiedziało, iż należy wezwać pogotowie ratunkowe (w niniejszym badaniu − 94%), a zaledwie niespełna 12% potrafiło podać czas wdrożenia skutecznego leczenia przyczynowego − wówczas okno terapeutyczne dla trombolizy wynosiło 3 h (w niniejszej pracy czas ten znało 59% − obecnie jest to 4,5 h) [23]. Wiedza na temat udaru mózgu chorych na cukrzycę była natomiast znacznie lepsza. Średnia liczba wymienionych prawidłowo czynników ryzyka wynosiła 2,6, zaś liczba objawów udaru − 2,2. Wynika to najpewniej z faktu, iż chorzy na cukrzycę mają częstszy kontakt ze służbą zdrowia i są na ogół lepiej wyedukowani − uczestniczą w różnych spotkaniach dla pacjentów, czytają informacje na temat zdrowia, zarówno zawarte w publikowanych materiałach informacyjnych, jak i w internecie [24].

Dość dobrze wypadli uczestnicy badania przeprowadzonego w Płocku i okolicach [25]. W pracy tej badano zależność między płcią i wiekiem a znajomością czynników ryzyka Podobnie jak i w niniejszej pracy, nie stwierdzono takich korelacji. Natomiast występowała zależność między wykształceniem a poziomem wiedzy, co również zaobserwowaliśmy.

Badania dotyczące czynników ryzyka i objawów udaru mózgu zostały również przeprowadzone wśród pacjentów nieudarowych w Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym w Poznaniu i Szpitalu Specjalistycznym w Pile wśród pacjentów i studentów pielęgniarstwa w wieku od 18 do 81 lat [26, 27]. Badania te pokazały, iż ponad 80% ankietowanych znało czynniki ryzyka, około 60% potrafiło rozpoznać objawy udaru, a około 50% znało przyczyny udaru i postępowanie. Podobne badania zostały przeprowadzone w Zakładzie Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej we Wrocławiu. Ankietowani zostali podzieleni na trzy grupy: medyczną, pielęgniarki i zawody niemedyczne. Wiedza grup tych nie była wystarczająca, co ciekawe – zwłaszcza tych, które reprezentowały zawody związane z ochroną zdrowia [26, 28].

Jak pokazują wyniki przeprowadzonych badań, stan wiedzy − mimo upływu lat − nie poprawił się, a nawet wydaje się gorszy, dlatego należy wzmóc działania w celu edukacji społeczeństwa w zakresie czynników ryzyka, objawów i postępowania w przypadku udaru mózgu. Obecnie pojawiają się nowe, skuteczne metody leczenia (poza trombolizą dożylną, coraz bardziej dostępna jest trombektomia mechaniczna) – niemniej jednak czas jest najważniejszym czynnikiem decydującym o wyleczeniu chorego lub poprawie jego stanu zdrowia.

Edukacja zdrowotna powinna w szczególny sposób dotyczyć osób, które mają zwiększone ryzyko wystąpienia udaru mózgu. Pacjenci chorujący przewlekle, np. na nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków, choroby serca, miażdżycę, zaburzenia gospodarki lipidowej, otyli lub mało aktywni fizycznie, a także nałogowi palacze, znajdują się w wyżej wspomnianej grupie ryzyka. Prowadzenie szeroko pojętej edukacji prozdrowotnej może zmniejszyć u nich ryzyko udaru mózgu. Osoby takie powinny być pod stałą opieką lekarza rodzinnego, więc odpowiednim rozwiązaniem może być umieszczanie plakatów i broszur w przychodniach lub też bezpośrednia rozmowa z lekarzem [24].

Edukacja prozdrowotna powinna być działaniem priorytetowym w zapobieganiu chorobom naczyniowym mózgu. Szeroka znajomość objawów udaru i wiedza na temat postępowania może zwiększyć szanse przeżycia i zmniejszyć ryzyko inwalidztwa. Jak wykazują badania, nieliczne grupy znają czynniki ryzyka, objawy i postępowanie w podejrzeniu udaru mózgu, można nawet wywnioskować, iż społeczeństwo polskie posiada niską świadomość i wiedzę na temat udaru mózgu, a przekazywanie wiadomości związane z zachowaniem się w przypadku podejrzenia udaru jest niezwykle ważne i przydatne, gdyż każdy człowiek – lub jego bliski − może znaleźć się w sytuacji zagrożenia życia związanej z chorobą naczyniową mózgu [29, 30].

 

WNIOSKI

1. Wiedza mieszkańców wybranej gminy wiejskiej na temat objawów udaru mózgu, czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz postępowania w udarze mózgu jest niewystarczająca.

2. Wiek i płeć badanych nie wpływały na zakres posiadanej wiedzy.

3. Istotny wpływ na wiedzę na temat udaru mózgu miało wykształcenie oraz dodatni wywiad w kierunku występowania udaru mózgu w rodzinie.

4. Istnieje potrzeba wdrożenia szeroko zakrojonego prozdrowotnego programu edukacyjnego na temat udaru mózgu, z wykorzystaniem wszystkich możliwych źródeł (telewizja, internet – media społecznościowe, prasa, broszury informacyjne). Szczególną uwagę należy zwrócić na tereny wiejskie.

5. Edukacja społeczeństwa dotycząca czynników ryzyka i objawów udaru mózgu powinna stać się priorytetem polityki prozdrowotnej państwa.

Piśmiennictwo

1. Broda G, Rywik S. Wieloośrodkowe Ogólnopolskie Badanie Stanu Zdrowia Ludności – projekt WOBASZ. Zdefiniowanie problemu oraz cele badania. Kardiol Pol. 2010;63:1-4.

2. Sarzyńska-Długosz I, Skowrońska M, Członkowska A. Development of the stroke unit network in Poland – current status and future requirements. Neurol Neurochir Pol. 2007;41:107-112.

3. Członkowska A, Niewada M, Sarzyńska-Długosz I et al. Ten years of stroke programmes in Poland: Where did we start? Where did we get to? Int J Stroke. 2010;5:414-416.

4. Łabuz-Roszak B, Starostka-Tatar A, Lasek-Bal A, Gierlotka M, Gąsior M, Skrzypek M. Diagnostics, treatment and secondary prevention of ischemic stroke in the Silesian Province, Poland between 2009 and 2015. Pol J Neurol Neurosurg. 2018;52(2):235-242.

5. Starostka-Tatar A, Łabuz-Roszak B, Skrzypek M, Lasek-Bal A, Gąsior M, Gierlotka M. Characteristics of hospitalizations due to acute stroke in the Silesian Province, Poland, between 2009 and 2015. Pol J Neurol Neurosurg. 2018:52(2):252-262.

6. Szymański FM. Wtórne nadciśnienie tętnicze – przyczyny, diagnostyka i postępowanie. Choroby Serca i Naczyń. 2016;13(2):136-139.

7. Modrzejewski W, Musiał WJ. Stare i nowe czynniki ryzyka sercowo – naczyniowego – jak zahamować epidemię miażdżycy? Część I. Klasyczne czynniki ryzyka. Forum Zab Metabol. 2010;1(2):107.

8. Catapano AL, Graham I, De Backer G et al. Wytyczne ESC/EAS dotyczące leczenia zaburzeń lipidowych w 2016 roku. Kardiol Pol. 2016;74(11):1234-1318.

9. Gierlotka M, Łabuz-Roszak B, Wojtyniak B et al. Early and one-year outcomes of acute stroke in the industrial region of Poland during the decade 2006–2015: The Silesian Stroke Registry. Neuroepidemiology. 2018;50:183-194.

10. Chwojnicki K, Ryglewicz B, Wojtyniak B et al. Acute ischemic stroke hospital admissions, treatment and outcomes in Poland in 2009-2013. Front Neurol. 2018;9:134.

11. Polewczyk A, Dudek-Górska A, Błaszczyk B, Janion M. Udar mózgu u 19-letniego mężczyzny nadużywającego alkoholu i stosującego narkotyki. Kardiol Pol. 2010;68(11):1269-1271.

12. Kustra J, Kalisz MZ, Szczepańska-Szerej AM. Palenie tytoniu jako czynnik ryzyka udaru mózgu. Med Og Nauk Zdr. 2014;20(1):17-20.

13. Wójcik G, Piskosz J, Bulikowski W. Klinimetryczne metody oceny chorych po udarach mózgu w planowaniu rehabilitacji w populacji osób dorosłych. Hygeia Public Health. 2015;50(1):54-58.

14. Mazur R, Świerkocka–Miastkowska M. Udar mózgu – pierwsze objawy. Chor Serca Nacz. 2005; 2(2):84-87.

15. Korzeniowska K, Wietlica I, Szałek E, Jabłecka A. Udary mózgu – opisy przypadków. Farm Wsp. 2010;3:214-220.

16. Kozubski W. Choroby naczyniowe układu nerwowego. In: Kozubski W, Liberski P (eds). Choroby układu nerwowego. Warszawa: PZWL 2004; 101-145.

17. Prusiński A, Domżał TM, Kozubski W, Szczudlik A. Niedokrwienne udary mózgu. 1st edn. Bielsko-Biała: Alfa-medica Press, 1999.

18. Szczuchniak P, Sobolewski P, Kozera G. Opóźnienia przed- i wewnątrzszpitalne w udarze mózgu: przyczyny, skutki, zapobieganie. Forum Med Rodzin. 2016;10(3):119-128.

19. Saver JL, Goyal M, Bonafe A et al. SWIFT PRIME Investigators. Stent-retriever thrombectomy after intravenous t-PA vs. t-PA alone in stroke. N Engl J Med. 2015;372(24):2285-2295.

20. Goyal M, Demchuk AM, Menon BK et al. ESCAPE Trial Investigators. Randomized assessment of rapid endovascular treatment of ischemic stroke. N Engl J Med. 2015;372(11):1019-1030.

21. Tong D, Reeves MJ, Hernandez AF et al. Times from symptom onset to hospital arrival in the get with the guidelines-stroke program 2002 to 2009: temporal trends and implications. Stroke. 2012;43(7):1912-1917.

22. Łabuz–Roszak B, Horyniecki M, Dobrakowski P et al. Wiedza na temat udaru mózgu wśród studentów uczelni medycznej i niemedycznej – potrzeba edukacji prozdrowotnej w społeczeństwie polskim. In: Kamińska A, Oleśniewicz P (eds).  Kierunki rozwoju współczesnej edukacji. Sosnowiec: Wyższa Szkoła Humanitas w Sosnowcu, 2017. 225-233.

23. Łabuz-Roszak B, Pierzchała K, Porosińska A et al. Ocena wiedzy społeczeństwa polskiego na temat udaru mózgu. Ann Acad Med Siles. 2006;3:196-201.

24. Łabuz-Roszak B, Pierzchała K, Zuber A et al. Ocena wiedzy na temat udaru mózgu wśród chorych na cukrzycę. Diabetol Dośw Klin.2004;1:25-30.

25. Tomaszewska A. Wiedza mieszkańców Płocka i jego okolic na temat udaru mózgu. Piel Neurol Neurochir. 2013;2(3):109-116.

26. Marciniak M, Królikowska A, Ślusarz R, Jabłońska R, Książkiewicz B. Opieka pielęgniarska w udarach mózgu. Prob Piel. 2010;1(1):83-88.

27. Jaracz K, Wiszniewska M, Członkowska A, Kozubski W. Wiedza na temat udaru mózgu wśród pacjentów nieudarowych. Udar Mózgu. 2000;2(2):69-73.

28. Ślusarz R, Beuth W, Książkiewicz B. Stan wiedzy na temat udaru mózgu wśród studentów Wydziału Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu. Ann UMCS Sect D 2003;58(13):311-318.

29. Zhao J, Liu R. Calling for a rapid recognition and response program for stroke in China. Transl Perioper Pain Med. 2016;1(4):1-4.

30. Bek J, Brown MR, Jutley-Neilson J, Russell NC, Huber PA, Sackley CM. Conductive Education as a Method of Stroke Rehabilitation: A Single Blinded Randomised Controlled Feasibility Study. Stroke Res Treat. 2016;2016:539-1598.

 

Konflikt interesów:

Wszyscy autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Beata Łabuz-Roszak

Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych,

Wydział Zdrowia Publicznego SUM;

ul. Piekarska 18, Bytom

tel.: 605097110;

e-mail: broszak@sum.edu.pl

Nadesłano: 05.07.2018

Zaakceptowano: 06.08.2018

Ryc. 1. Wiek respondentów z podziałem na grupy wiekowe

Ryc. 2. Czynniki ryzyka wymieniane przez respondentów.

Ryc. 3. Objawy udaru mózgu wymieniane przez respondentów.

Ryc. 4. Źródła wiedzy na temat udarów mózgu.

 

Załącznik: ANKIETA

1. Wiek:

2. Płeć: M K

3. Wykształcenie:

a) podstawowe

b) zasadnicze zawodowe

c) średnie

d) wyższe

4. Miejsce zamieszkania:

a) miasto

b) wieś

5. Czy przebył(a) Pan/Pani udar mózgu?

a) tak

b) nie

6. Czy w Pana/Pani rodzinie ktoś przebył na udar mózgu?

a) tak

b) nie

c) nie wiem

7. Czy choruje Pan/Pani na choroby przewlekłe?

a) tak

b) nie

8. Jeśli tak to na jakie choroby?

……………………………………………………………………………………………………………………………

9. Co to jest udar mózgu?

a) zaburzenia czynności mózgu, które utrzymująsię dłużej niż 24 godziny i nie mają innej przyczyny niż naczyniowa

b) zaburzenia czynności mózgu, które utrzymują się mniej niż 24 godziny i mają inną przyczynę niż naczyniowa

c) nieuleczalna, postępująca choroba neurodegeneracyjna.

d) efekt nadmiernej ekspozycji na słońce

10. Jakie zna Pani/Pan rodzaje udaru mózgu? Proszę wymienić:

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

11. Jakie są główne czynniki ryzyka wystąpienia udaru mózgu? Proszę wymienić:

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

12. Jakie mogą być objawy udaru mózgu? Proszę wymienić:

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

13. Co należy zrobić w przypadku podejrzenia udaru mózgu?

a) powiadomić rodzinę poszkodowanego,

b) wezwać pogotowie,

c) skontaktować się z lekarze rodzinnym,

d) zawieść poszkodowanego do szpitala.

14. Jak szybko powinno się wdrożyć leczenie przyczynowe w przypadku udaru mózgu?

a) do 4,5 godziny,

b) do 8 godzin,

c) do 12 godzin,

d) do 24 godzin.

15. Z jakich źródeł Pan/Pani posiadają wiedzę na temat udarów mózgu?

a) z telewizji,

b) z internetu,

c) z prasy,

d) od rodziny bądź znajomych,

e) od lekarza