WSTĘP

Niewydolność serca występuje u około 2% dorosłej populacji w Europie. U jednej na pięć osób w wieku 40 lat podczas dalszego życia dojdzie do rozwoju tego schorzenia. Według danych Oddziału Opolskiego Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w 2013 r. województwo opolskie zamieszkiwało 1 004 400 mieszkańców. Ekstrapolując dane europejskie i polskie na grunt województwa opolskiego, możemy określić aktualnie liczbę chorych z niewydolnością serca w naszym regionie na około 20 000 osób. Obecnie osoby w wieku powyżej 65 lat stanowią 15,3% populacji województwa opolskiego. W liczbach bezwzględnych to 154 000 osób. Prognozuje się, że w ciągu najbliższych 5 lat liczba osób, które przekroczą 65. rok życia wynosić będzie około 17% populacji opolszczyzny. Według opublikowanej niedawno przez GUS prognozy demograficznej na lata 2014−2050 dla województwa opolskiego, odsetek osób powyżej 65. roku życia wyniesie w 2035 r. 27,3%, a w 2050 r. 36,1% całości populacji. W tym samym czasie należy spodziewać się spadku populacji ogólnej do 865 100 osób w 2035 r. i 744 600 osób w 2050 r. Przyjmując, że liczba chorych na niewydolność serca stanowi od 6 do 10% wszystkich osób powyżej 65. roku życia, należy założyć, że w 2020 r. liczba chorych na niewydolność serca w województwie opolskim tylko w tej grupie wiekowej wyniesie od 13 000 do 16 000 osób. W roku 2035 r. liczba chorych na niewydolność serca wśród osób powyżej 65. roku życia wzrośnie do około 20 000, a w 2050 r. do 26 000 osób [1].

W Klinice Kardiologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Opolu, do roku 2017, na Oddziale Kardiologii Wojewódzkiego Centrum Medycznego w Opolu, hospitalizowanych jest co roku około 3 700 chorych. Z tego blisko 60% hospitalizacji to hospitalizacje w trybie pilnym. Zaostrzenie niewydolności serca, w różnych postaciach, jest drugą, po ostrych zespołach wieńcowych, przyczyną pilnych przyjęć. Niewydolność serca jest drugą pod względem częstości przyczyną zgonów chorych leczonych w Klinice. Przeprowadzona analiza chorych zmarłych, obejmująca lata 2012−2017 wskazuje, że najwięcej zgonów spowodowanych było ostrymi zespołami wieńcowymi (głównie zawałem serca) − 53% oraz niewydolnością serca − 35%. Średni wiek chorych zmarłych z powodu niewydolności serca wynosił 75 lat. Przyczyną niewydolności serca w ponad 80% przypadków było niedokrwienne uszkodzenie serca. Czas pobytu chorego z niewydolnością serca był uzależniony od prowadzonego leczenia i wynosił średnio 10 dni. Przeważającą część chorych (ponad 80%) hospitalizowano w trybie ostrodyżurowym. Pozostali pacjenci byli przyjmowani w trybie planowym. Zaostrzenie niewydolności serca wymaga około 7-dniowego pobytu w szpitalu, tym niemniej ulegał on wydłużeniu, jeśli chory wymagał dodatkowej diagnostyki bądź specjalistycznego leczenia inwazyjnego. Zdarzało się, że chorzy nieodpowiadający na standardowe leczenie niewydolności krążenia, z towarzyszącymi zaburzeniami metabolicznymi i niewydolnością nerek, hospitalizowani byli nawet do kilku tygodni.

Oddziały kardiologiczne oferują znacznie więcej możliwości diagnostycznych i leczniczych dla chorych cierpiących na niewydolność serca niż oddziały internistyczne. Poprawę rokowania chorych z niedokrwienną niewydolnością serca można uzyskać poprzez odpowiednie połączenie postępowania inwazyjnego, które poprzez rewaskularyzację poprawi ukrwienie serca, z optymalizacją prowadzonej w warunkach szpitalnych farmakoterapii. Istotną poprawę rokowania i często także znaczną poprawę komfortu życia przynosi pacjentom z niewydolnością serca współczesna elektrofizjologia. Implantacja kardiowertera-defibrylatora pozwala na znaczące ograniczenie ryzyka nagłego zgonu sercowego a terapia resynchronizującą poprawia zarówno rokowanie jak i komfort życia chorych z niewydolnością serca.

LECZENIE SZPITALNE CHORYCH Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM

Liczba hospitalizacji pacjentów z niewydolnością serca na 100 000 mieszkańców w Polsce waha się w zależności od województwa. W 2012 r najwięcej hospitalizacji zanotowano w województwie lubelskim − 604, natomiast najmniej w województwie pomorskim − 232. W 2012 roku zanotowano w województwie opolskim 433 hospitalizacje pacjentów z niewydolnością serca na 100 000 mieszkańców. Według danych Opolskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia roczna liczba hospitalizacji pacjentów z rozpoznaniem niewydolności serca w latach 2010−2014 pozostawała na stabilnym poziomie (Ryc. 1).

Wśród chorych leczonych w szpitalach z rozpoznaniem niewydolności serca dominują nieznacznie kobiety. Przewagę kobiet w liczbie hospitalizacji, nieco znaczniej wyrażoną, zanotowano w danych ogólnopolskich. W 2012 r. w Polsce kobiety stanowiły 55,7% chorych hospitalizowanych z rozpoznaniem niewydolności serca, natomiast mężczyźni 44,3%. Na rycinie 2 przedstawiono rozkład hospitalizacji z niewydolnością serca w województwie opolskim wśród kobiety i mężczyzn w latach 2010−2014.

Niewydolność serca jest chorobą wieku podeszłego. Spośród pacjentów hospitalizowanych w województwie opolskim przeważającą większość stanowią osoby powyżej 65 roku życia. Stanowią one blisko 85% wszystkich hospitalizacji z powodu niewydolności serca. Dane te nie odbiegają znacząco od danych ogólnopolskich i europejskich, potwierdzając, że granicą wiekową powyżej, której lawinowo rośnie liczba hospitalizacji z powodu niewydolności serca jest 65. rok życia. Dane dotyczące hospitalizacji z powodu niewydolności serca z podziałem na dwie grupy wiekowe w województwie opolskim w latach 2010−2014 przedstawia rycina 3.

Łączna analiza danych, dotyczących hospitalizacji chorych z rozpoznaniem niewydolności serca w latach 2010−2014 i prognozy demograficznej na lata 2014−2050, przedstawionej przez Opolski Urząd Statystyczny, pozwoliła na określenie przybliżonej liczby chorych, którzy będą leczeni w szpitalach w województwie opolskim do roku 2050. Odsetek populacji województwa opolskiego, która będzie wymagała hospitalizacji z powodu niewydolności serca w latach 2015−2050 przedstawia rycina 4.

Przedstawiona prognoza wskazuje, że należy spodziewać się nieco innych trendów w hospitalizacji chorych z niewydolnością serca niż dotychczas. W grupie chorych 64 lat i mniej dojdzie do stopniowego wzrostu liczby hospitalizacji, bardziej wyrażonej w grupie kobiet niż mężczyzn. W 2050 roku należy oczekiwać, że 0,3% populacji województwa opolskiego, w tej grupie wiekowej, będzie wymagało hospitalizacji z powodu niewydolności serca. W grupie chorych 65 lat i więcej liczba hospitalizacji chorych z niewydolnością serca ulegnie zmniejszeniu. W 2050 r. 3% mężczyzn i blisko 2% kobiet, w tej grupie wiekowej, wymagać będzie hospitalizacji. Pomimo nieco zmienionych prognozowanych trendów leczenia szpitalnego, w grupie wiekowej 65 lat i więcej, nadal około 10-krotnie więcej osób będzie wymagało hospitalizacji z powodu niewydolności serca niż w grupie wiekowej 64 i mniej. Spodziewany w przyszłości wzrost hospitalizacji w grupie osób 64 lat i mniej dotyczyć będzie populacji, którą dzisiaj stanowią nastolatki i młodzi dorośli. Aby odwrócić ten niekorzystny trend, należy już dzisiaj pomyśleć o szeroko zakrojonych działaniach profilaktycznych adresowanych to tych grup wiekowych mających na celu propagowanie zdrowego stylu życia.

PERSPEKTYWY LECZENIA NIEWYDOLNOŚCI SERCA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM

Diagnostyka

Podstawą diagnostyki niewydolności serca jest wywiad oraz badanie echokardiograficzne. Badanie echo serca, ze względu na swoją dostępność, dokładność, powtarzalność i stosunkowo niski koszt, pozostaje metodą z wyboru w diagnostyce niewydolności serca. Badanie echokardiograficzne mogłoby służyć jako metoda przesiewowa do rozpoznawania uszkodzenia serca u pacjentów z licznymi czynnikami ryzyka. Metodą obrazowania serca, która dostarcza podobnych informacji dotyczących budowy serca i jego czynności, jak echokardiografia, jest rezonans magnetyczny serca (CMR). Badanie to jest alternatywą w ocenie serca u chorych, u których istnieją trudności w uzyskaniu wiarygodnych obrazów echokardiograficznych. CMR szczególnie dobrze obrazuje cechy naciekania lub zapalenie mięśnia sercowego, guzy serca i osierdzia oraz wszystkie postacie kardiomiopatii. Metoda CMR zyskuje w ostatnich latach coraz większe znaczenie w diagnostyce kardiologicznej. W Zakładzie Diagnostyki Obrazowej USK w Opolu co roku wykonuje się ponad 400 CMR. Ponad połowa z tych badań dotyczy oceny struktur serca i jego funkcji u pacjentów z różnymi postaciami kardiomiopatii, którzy kliniczne prezentują objawy niewydolności serca.

Farmakoterapia

Aktualnie prowadzonych jest wiele badań klinicznych, które mogą przynieść nowe sposoby farmakologicznego leczenia niewydolności serca. Badania te dotyczą nowych substancji, ale też precyzują zastosowanie dotychczas już znanych preparatów. Lekiem, który stosunkowo niedawno został wprowadzony do leczenia chorych z niewydolnością serca jest iwabradyna. Iwabradyna zmniejsza akcję serca poprzez hamowanie kanałów If w węźle zatokowym i z tego powodu powinna być stosowana jedynie u pacjentów z rytmem zatokowym. Zmniejsza częstość złożonego punktu końcowego − łącznie ocenianej śmiertelności i hospitalizacji z powodu niewydolności serca − u pacjentów ze objawową niewydolnością serca oraz LVEF ≤35%, z rytmem zatokowym i akcją serca ≥70 uderzeń na minutę, którzy byli hospitalizowani z powodu niewydolności serca w ciągu ostatnich 12 miesięcy oraz otrzymywali betabloker w maksymalnie tolerowanych dawkach, ACEI (inhibitor enzymu konwertującego angiotensynę) lub ARB (antagonista receptora angiotensynowego) oraz MRA (antagonista receptora mineralokortykoidowego) w dawkach, których skuteczność udokumentowano w badaniach klinicznych [2, 3]. Wielkie zainteresowanie, podczas kongresu Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w 2014 wzbudziły wyniki badania PARADIGM-HF [4]. Badany w tym programie klinicznym lek Sacubitril wykazał swoją skuteczność w terapii niewydolności serca zmniejszając ryzyko zgonu i częstość rehospitalizacji. Lek ten szybko znalazł swoje miejsce w aktualnie zalecanej farmakoterapii niewydolności serca. Zanim kolejne nowe preparaty znajdą zastosowanie w leczeniu chorych z niewydolnością serca, należy dążyć do optymalnego stosowania dotychczas zalecanych leków o udowodnionej skuteczności klinicznej. Stosowanie w praktyce aktualnie obowiązujących, pochodzących z roku 2016, zaleceń Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego dotyczących farmakoterapii przewlekłej niewydolności serca pozostawia wiele do życzenia, szczególnie na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej.

Leczenie za pomocą urządzeń wszczepialnych

Według aktualnych standardów Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego celem zmniejszenia ryzyka zgonu zaleca się, w ramach prewencji wtórnej, wszczepienie kardiowertera-defibrylatora u pacjentów z komorowymi zaburzeniami rytmu serca powodującymi niestabilność hemodynamiczną, u których oczekiwany czas przeżycia w dobrym stanie funkcjonalnym przekracza rok. W ramach prewencji pierwotnej nagłego zgonu sercowego wszczepienie kardiowertera-defibrylatora zaleca się u chorych z objawową niewydolnością serca i frakcją wyrzutową lewej komory ≤35% leczonych optymalną farmakoterapią przez okres ≥3 miesięcy, którzy rokują przeżycie 1 roku w dobrym stanie funkcjonalnym. Pomimo zastosowania wszczepialnych urządzeń, może dochodzić do wystąpienia zagrażających życiu arytmii komorowych. W przypadku braku efektu zastosowanego leczenia należy rozważyć wykonanie ablacji ogniska będącego źródłem uporczywej arytmii. Aktualnie nie ma wątpliwości, że pacjenci z oczekiwanym czasem przeżycia powyżej 1 roku, u których występują objawy niewydolności serca, rytm zatokowy, zapis elektrokardiogramu z zespołem QRS ≥150 ms i frakcja wyrzutowa lewej komory nie przekracza 35%, zyskują na wszczepieniu układu resynchronizującego. Terapia resynchronizująca, w połączeniu z zastosowaniem kardiowertera-defibrylatora, poprawia istotnie rokowanie, zmniejsza częstość rehospitalizacji i poprawia komfort życia pacjentów z niewydolnością serca. W roku 2017 w Pracowni Elektrofizjologii Kliniki Kardiologii USK w Opolu implantowano 123 kardiowertery-defibrylatory i łącznie wykonano 86 implantacji urządzeń resynchronizujących. Wszystkie te zabiegi wykonano u chorych z niewydolnością serca. Przyszłość terapii urządzeniami wszczepialnymi to wprowadzenie do użycia nowych, bardziej zawansowanych urządzeń, które będą dopasowywać swoją pracę do zmieniających się potrzeb chorego [3].

Leczenie inwazyjne i operacyjne niewydolności serca

Poprawa ukrwienia mięśnia sercowego w obszarach serca o udowodnionej żywotności ogranicza postęp niewydolności serca, poprawia rokowanie i komfort życia chorych z niewydolnością serca. Wybór metody rewaskularyzacji − angioplastyka wieńcowa, czy też wszczepienie pomostów aortalno-wieńcowych, zależy od stopnia zaawansowania choroby wieńcowej, chorób współistniejących i preferencji pacjenta. Zaleca się, aby decyzja o sposobie leczenia, zapadała w zespole lekarskim składającym się z kardiologa inwazyjnego, kardiologa zachowawczego, kardiochirurga i anestezjologa (tzw. Heart Team).

Zwężenie zastawki aortalnej jest główną wadą serca osób w wieku podeszłym. Jest też jedną z ważniejszych przyczyn niewydolności serca w tej grupie wiekowej. Implantacja zastawki drogą przezskórną czy też przezkoniuszkową jest alternatywą dla klasycznego zabiegu kardiochirurgicznego. Przezskórną implantację zastawki aortalnej (TAVI) zaleca się u pacjentów z ciężką stenozą aortalną, którzy nie są kandydatami do operacji chirurgicznej w ocenie Heart Team z przewidywanym czasem trwania życia po TAVI powyżej roku. Należy również rozważyć TAVI u pacjentów wysokiego ryzyka z ciężką stenozą aortalną, którzy mogliby być leczeni chirurgicznie, ale w ocenie Heart Team TAVI jest metodą preferowaną ze względu na indywidualne ryzyko i możliwości anatomiczne [3]. Metody te zalecane są aktualnie dla chorych, którzy z uwagi na duże ryzyko, zostali zdyskwalifikowani od zabiegu operacyjnego. Czy metody inwazyjne będą zalecane także dla chorych z małym i umiarkowanym ryzykiem zabiegu kardiochirurgicznego? Na to pytanie odpowiedzą toczące się badania kliniczne. Zabiegi przezskórnej i przezkoniuszkowej implantacji zastawki aortalnej są wykonywane w Pracowni Hemodynamiki Kliniki Kardiologii USK w Opolu od wielu lat. W latach 2012−2019 wykonano 98 takich zabiegów.

Kolejnym etapem rozwoju technik przezskórnych są zabiegi naprawcze niedomykalności zastawki mitralnej metodą MitraClip, które poprawiają rokowanie chorych z niewydolnością serca w sytuacji, gdy kardiochirurgiczna wymiana lub naprawa jest zbyt ryzykowna. Pierwsze takie zabiegi z powodzeniem przeprowadzono w Klinice Kardiologii USK w Opolu w grudniu 2018 roku, dzięki wsparciu między innymi Oddziału Opolskiego Narodowego Funduszu Zdrowia. Dotychczas wykonano 5 takich zabiegów.

Metodą, którą można zaliczyć do inwazyjnych sposobów leczenia niewydolności serca jest terapia za pomocą komórek macierzystych. Komórki macierzyste mogłyby zapewnić naprawę uszkodzonego mięśnia sercowego. Na obecnym etapie wiedzy nie ma jednak wystarczających dowodów klinicznych do rutynowego stosowania tej metod. Rozwój terapii komórkowej w leczeniu i zapobieganiu niewydolności serca wymagać będzie lepszego poznania mechanizmów zaangażowanych w regenerację i funkcjonalną naprawę mięśnia sercowego.

Współczesna kardiochirurgia oferuje wiele metod leczenia niewydolności serca. Są to przede wszystkim, wspomniane już operacyjne metody rewaskularyzacji mięśnia sercowego, zabiegi naprawcze na zastawkach serca i wszczepianie sztucznych zastawek. Wszystkie te metody są nadal rozwijane i na pewno także w przyszłości będą bardzo użyteczne w zapobieganiu i leczeniu niewydolności serca. Jedną z metod chirurgicznych stosowanych w leczeniu niewydolności serca, która kilka lat temu budziła nadzieję, jest geometryczna rekonstrukcja lewej komory z użyciem wewnątrzkomorowej łaty Dora. Metoda ta opracowana przez Dora i udoskonalona przez Menicantiego, polega na wycięciu blizny i zastąpieniu wyciętego fragmentu lewej komory przez łatę z tworzywa sztucznego. Prawidłowo wykonany zabieg, w założeniu, ma odtwarzać kształt i wymiar lewej komory serca i przywrócić odpowiednie położenie koniuszka lewej komory serca. Badanie kliniczne, które miało zweryfikować skuteczność tej metody leczenia niewydolności serca nosiło akronim STICH. Niestety opublikowane w 2011 r. wyniki tego badania nie wykazały, że optymalizacja kształtu i rozmiaru lewej komory po chirurgicznej rekonstrukcji w połączeniu z rewaskularyzacją chirurgiczną poprawia rokowanie chorych z niewydolnością serca [5−7] . Kardiochirurgia to także transplantacja serca, która jest uznaną i skuteczną metodą leczenia krańcowych stadiów niewydolności serca. W gestii kardiochirurga leży także wszczepianie układów wspomagających pracę serca. Wspomaganie takie może mieć charakter krótkoterminowy, zastępując pracę serca do czasu powrotu jego własnej funkcji bądź długoterminowy, będąc pomostem do transplantacji lub leczeniem docelowym. Trwają ciągle prace nad unowocześnieniem tego typu urządzeń i prace służące konstrukcji coraz bardziej zaawansowanych technicznie form sztucznego serca.

LECZENIE SZPITALNE NIEWYDOLNOŚCI SERCA

O leczeniu szpitalnym niewydolności serca wspomniano już wcześniej w niniejszym opracowaniu. Specjalistyczna diagnostyka i leczenie w ostrej fazie niewydolności serca winny odbywać się w warunkach dobrze wyposażonych oddziałów kardiologicznych, będących w stanie zapewnić chorym wielospecjalistyczną opiekę.

Ważną rolę odegrać również mogą dzienne oddziały niewydolności serca. Formuła ta z powodzeniem realizowana jest w Zabrzu w III Katedrze i Klinice Kardiologii w Śląskim Centrum Chorób Serca. Dzienny oddział niewydolności serca jest z jednej strony pomostem pomiędzy hospitalizacją a leczeniem ambulatoryjnym. Z drugiej strony, stanowi alternatywne dla oddziału szpitalnego miejsce leczenia dla pacjentów, którzy wymagają zastosowania przez pewien czas leków dożylnych dla opanowania zaostrzenia niewydolności serca. Klinika Kardiologii USK w Opolu czyni starania, aby taki oddział uruchomić w najbliższym czasie.

Po opanowaniu ostrej fazy niewydolności serca i po ustaleniu optymalnego sposobu leczenia, dalsza opieka nad chorym powinna odbywać się w ośrodku zajmującym się rehabilitacją kardiologiczną. Taka rehabilitacja składająca się z usprawniania ruchowego i edukacji prozdrowotnej jest niezbędna do uzyskania optymalnego wyniku leczenia niewydolności serca. Część chorych, którzy nie mogą być poddani rehabilitacji z uwagi na zaawansowane uszkodzenie serca, wymagać będzie długotrwałego leczenia w warunkach szpitalnych. Taki ośrodek leczący tę grupę chorych znajduje się w województwie opolskim, jest nim Oddział Kardiologii szpitala św. Elżbiety w Białej. Leczenie niewydolności serca stanie się także w przyszłości wyzwaniem dla oddziałów geriatrycznych. Końcowe stadium niewydolności serca wymaga postępowania paliatywnego podobnego w założeniu do opieki paliatywnej prowadzonej w chorobach nowotworowych. Taki ośrodek opieki paliatywnej dla chorych z niewydolnością serca powinien powstać w naszym regionie.

Leczenie ambulatoryjne niewydolności serca

Należy dążyć do poprawy leczenia ambulatoryjnego pacjentów z niewydolnością serca. Wskazane byłoby stworzenie specjalistycznych poradni leczenia niewydolności serca na bazie wybranych dotychczas funkcjonujących poradni kardiologicznych. Zespół takiej poradni powinien mieć charakter interdyscyplinarny. W jego skład oprócz kardiologa i specjalnie wyszkolonej pielęgniarki powinni wchodzić: fizjoterapeuta, dietetyk, niekiedy także farmakolog kliniczny i psycholog. W poradni takiej powinna istnieć także możliwość kontroli wszczepionych urządzeń – kardiowerterów-defibrylatorów i układów resynchronizujących przez doświadczonego elektrofizjologa. Działalność poradni niewydolności serca musi mieć także charakter edukacyjny dla pacjenta i jego rodziny i pozostawać w ścisłej współpracy z lekarzami podstawowej opieki zdrowotnej. Uzupełnieniem poradni niewydolności serca może być program pomocy domowej. Program pomocy domowej może funkcjonować w formie wizyty pielęgniarki w domu chorego lub w formie tzw. „szpitala domowego”. Pierwsza forma postępowania polega na kontrolnej wizycie w domu chorego w celu edukacji i poradnictwa, a także w celu sprawdzenia stopnia realizacji zaleceń poszpitalnych. Druga forma opieki to forma pośrednia pomiędzy leczeniem ambulatoryjnym a leczeniem szpitalnym. Intensyfikacja leczenia po kontrolnej domowej wizycie kardiologa i pielęgniarki może zapobiec rehospitalizacji chorego. Stworzenie poradni niewydolności serca i zapewnienie im źródeł finansowania będzie wymagało środków finansowych. Jeśli jednak uda się przez poprawić rokowanie chorych co do przeżycia i ograniczyć liczbę rehospitalizacji, w efekcie doprowadzi to do zmniejszenia kosztów leczenia chorych z niewydolnością serca. Leczenie szpitalne stanowi bowiem ponad 2/3 wszystkich kosztów ponoszonych przez systemy zdrowotne na leczenie niewydolności serca. [8].

Kompleksowa opieka nad chorymi z niewydolnością serca − KONS

Mając na uwadze konieczność podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji chorych na niewydolność serca w Polsce, grupa ekspertów Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego zaproponowała wprowadzenie aktywnego systemu „zarządzania chorobą”, który został nazwany „Kompleksową opieką nad chorym z niewydolnością serca (KONS)”. Wstępne założenia projektu KONS zaprezentowano na łamach „Kardiologii Polskiej” w lutym 2018 roku. Celem wprowadzenia modelu KONS jest uzyskanie najlepszych możliwych efektów klinicznych opieki nad chorym z niewydolnością serca, przy efektywnym wykorzystaniu istniejących zasobów opieki zdrowotnej. Proponowany model opieki nad chorym z niewydolnością serca ma trzystopniową strukturę. Podstawę tej struktury, pierwsze piętro, ma stanowić opieka podstawowa realizowana przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i współpracującą z nim pielęgniarkę środowiskową. Ich zadaniem byłoby aktywne rozpoznawanie nowych przypadków niewydolności serca oraz prowadzenie stałej opieki i opieki długoterminowej nad chorymi ze „stabilną” postacią niewydolności serca. Drugim piętrem trzystopniowej struktury KONS będą szpitale ogólne i kardiologiczne oraz ambulatoryjna opieka specjalistyczna. Szpitale takie miałyby dysponować oddziałami dziennymi lub stacjonarnymi, które umożliwią leczenie zaostrzeń niewydolności serca, a także, poprzez poradnie specjalistyczne, stanowić będą wsparcie merytoryczne dla opieki podstawowej. Trzecie piętro opieki nad chorym z niewydolnością serca stanowić będą ośrodki niewydolności serca pozwalające na wysokospecjalistyczne leczenie. Niezbędnym elementem tego leczenia są interwencje z zakresu elektroterapii, kardiologii interwencyjnej, kardiochirurgii, w tym transplantacji i mechanicznego wspomagania krążenia. Ostatecznym celem wprowadzenia KONS jest uzyskanie maksymalnej długości i jakości życia chorych z niewydolnością serca poprzez optymalne wykorzystanie systemu opieki zdrowotnej. Jest to niezwykle ważne w kontekście starzenia się populacji Polski, które jest szczególnie widoczne w województwie opolskim, w regionie zagrożonym depopulacją [9].

PODSUMOWANIE

1.Problemy dotyczące chorych na niewydolność serca są w województwie opolskim podobne jak w pozostałych regionach naszego kraju. Niekorzystne prognozy demograficzne odnoszące się do naszego regionu mogą w najbliższych dziesięcioleciach prowadzić do istotnego wzrostu zachorowalności na niewydolność serca w województwie opolskim. Stanowić to będzie duże wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia w naszym regionie.

2.Ograniczenie zapadalności na niewydolność serca można osiągnąć poprzez szerokie wprowadzenie do codziennego życia zasad profilaktyki chorób układu krążenia opartych o powszechnie dostępne standardy Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

3.Analiza prognozy demograficznej województwa opolskiego na lata 2014−2050 pozwala przewidzieć, że grupą wiekową szczególnie narażoną na zachorowanie na niewydolność serca w najbliższych dziesięcioleciach będą osoby, które dzisiaj zalicza się do nastolatków i młodych dorosłych. Oznacza to, że należy już dzisiaj pomyśleć o szeroko zakrojonych działaniach profilaktycznych adresowanych do tych grup wiekowych, mających na celu propagowanie zdrowego stylu życia.

4. Poprawa rokowania, prowadząca do wydłużenia życia pacjentów z niewydolnością serca, powinna opierać się o możliwie szeroką implementację zasad leczenia i profilaktyki wtórnej, zawartych w obowiązujących zaleceniach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Stosowanie zalecanych sposobów leczenia powinno dotyczyć wszystkich poziomów opieki nad pacjentem z niewydolnością serca, począwszy od lekarza podstawowej opieki medycznej, poprzez ambulatoryjną opiekę specjalistyczną, skończywszy na leczeniu szpitalnym i poszpitalnej rehabilitacji.

5. Stworzenie jednolitego systemu opieki nad pacjentem z niewydolnością serca, składającego się z opieki podstawowej, ambulatoryjnej opieki specjalistycznej i ośrodków niewydolności serca, zgodnie z zaprojektowanymi zasadami KONS, jest niezbędne w województwie opolskim. Taki system opieki powinien być szczególnie efektywny w regionach zagrożonych depopulacją.

6. Przesunięcie ciężaru opieki nad pacjentem z niewydolnością serca do poradni specjalistycznych spowoduje istotne ograniczenie liczby hospitalizacji, co w konsekwencji spowoduje także znaczną redukcję ogólnych kosztów leczenia chorych. Zaoszczędzone środki będzie można przeznaczyć na rozwój wysokospecjalistycznych procedur terapeutycznych.

7. Istnieje potrzeba stworzenie ośrodka terapii paliatywnej dla chorych w terminalnym stadium niewydolności serca.

Ryc. 1. Liczba hospitalizacji pacjentów z niewydolnością serca w województwie opolskim w latach 2010−2014.

Ryc. 2. Procentowy udział kobiet i mężczyzn w ogólnej liczbie hospitalizacji z powodu niewydolnością serca w województwie opolskim w latach 2010−2014.

Ryc. 3. Procentowy udział chorych w wieku 65 lat i więcej oraz młodszych w ogólnej liczbie hospitalizacji z powodu niewydolnością serca w województwie opolskim w latach 2010-2014.

Ryc. 4. Odsetek populacji województwa opolskiego, jaka będzie wymagała hospitalizacji z powodu niewydolności serca w latach 2015−2050 (prognoza).