OPIS PRZYPADKU

CASE REPORT

ZESPÓŁ KOUNISA – ALERGICZNY ZAWAŁ SERCA. OPIS PRZYPADKU

KOUNIS SYNDROME – ALLERGIC MYOCARDIAL INFARCTION. A CASE REPORT

Olga Wajtryt1, Tadeusz M Zielonka1, 2, Aleksandra Kaszyńska1, Andrzej Falkowski1, 2, Katarzyna Życińska1, 2

1KLINIKA CHORÓB WEWNĘTRZNYCH I METABOLICZNYCH, SZPITAL CZERNIAKOWSKI W WARSZAWIE, WARSZAWA, POLSKA

2KATEDRA I ZAKŁAD MEDYCYNY RODZINNEJ, WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, WARSZAWA, POLSKA

Streszczenie

Zespół Kounisa, czyli alergiczny zawał serca, to ostry zespół wieńcowy w przebiegu różnego rodzaju reakcji alergicznych. W odpowiedzi na swoisty czynnik pokarmowy, wziewny, środowiskowy, lek lub ukąszenie przez owady u osób uczulonych dochodzi do rozwoju reakcji alergicznej z udziałem wielu komórek i mediatorów, które mogą spowodować skurcz tętnicy wieńcowej lub zainicjować proces rozpadu i aktywacji blaszki miażdżycowej, w wyniku czego dochodzi do ostrego zespołu wieńcowego. W artykule opisano przypadek młodego mężczyzny z pyłkowicą i stwierdzonym uczuleniem na orzechy, u którego po spożyciu mieszanki orzechów rozwinął się pełnoobjawowy wstrząs anafilaktyczny i doszło do szybko przemijającego ostrego zespołu wieńcowego ze wzrostem stężenia troponiny do 4,7 µg/L. Stwierdzono także zwiększone stężenie tryptazy (15 µg/L), całkowitego IgE (>3000 IU/mL) i swoistego IgE anty-orzech (55,1 kUA/L). Na podstawie przebiegu choroby i wyników badań alergologicznych oraz kardiologicznych rozpoznano alergiczny zawał serca typu 1, czyli spowodowany skurczem naczyń wieńcowych. W trakcie hospitalizacji stan chorego szybko się poprawił i po kilku dniach opuścił on szpital bez cech trwałego uszkodzenia mięśnia serca.

Słowa kluczowe: alergia pokarmowa, alergiczny zawał serca, ostry zespół wieńcowy, troponina, tryptaza, wstrząs anafilaktyczny, zespół Kounisa

Abstract

Kounis syndrome or allergic myocardial infarction is an acute coronary syndrome in the course of an allergic reaction. In allergic patients in response to a specific condition – nourishment, inhalation, environmental substances, drug or insect bite there is an allergic reaction involving many different cells and mediators that can cause coronary artery spasm or initiate the process of rupture and activation of atherosclerotic plaque resulting in acute coronary syndrome. The paper describes a case of a young man with allergy to pollen and confirmed sensitization to nuts, who developed a full-blown anaphylactic shock after eating the nut mix and experienced a rapidly passing acute coronary syndrome with troponin up to 4.7 μg/L. An increased concentration of tryptase (15 μg/L), total IgE (> 3,000 IU/mL) and specific anti-nut IgE (55.1 kUA/L) were found. Based on the course of the disease and the results of allergic and cardiac tests, allergic type 1 myocardial infarction, i.e. caused by coronary artery spasm, was diagnosed. During the hospitalization, the patient’s condition improved quickly and after a few days he left the hospital without the signs of permanent damage to the heart muscle.

Key words: acute coronary syndrome, allergic myocardial infarction, anaphylactic shock, food allergy, Kounis syndrome, troponin, tryptase

Wiad Lek 2019, 72, 1, 137-141

WSTĘP

Związki pomiędzy alergią i zawałem serca były obserwowane od dawna, ale dopiero w 1991 r. greccy lekarze Kounis i Zavras wysunęli koncepcję dusznicy alergicznej spowodowanej skurczem tętnic wieńcowych indukowanym histaminą [1]. Opisali wówczas współistnienie objawów klinicznych (stenokardialnych i alergicznych), z wynikami badań laboratoryjnych, zmianami w zapisach elektrokardiograficznych, z obrazem w badaniu echokardiograficznym i w koronarografii. Alergiczny zawał serca, tzw. zespół Kounisa, polega zatem na współistnieniu reakcji alergicznej (typu nadwrażliwości, anafilaktycznej lub anafilaktoidalnej) z ostrym zespołem wieńcowym [2]. Większość informacji dotyczących tego zespołu opiera się jedynie na opisach pojedynczych przypadków. Prawdopodobnie wiele z nich pozostaje nierozpoznanych [3].

Patomechanizm zespołu tłumaczy się rozwojem reakcji alergicznej po kontakcie ze swoistym czynnikiem pokarmowym, wziewnym, środowiskowym, po ukąszeniu przez owady lub po podaniu leku (wstrząs anafilaktyczny), a w wyniku działania komórek i mediatorów reakcji alergicznej (takich jak histamina, czynnik aktywujący płytki, proteazy, cytokiny, chemokiny) dochodzi do skurczu tętnic wieńcowych lub rozpoczyna się proces rozpadu i aktywacji blaszki miażdżycowej [2]. Początkowo wyróżniono 2 typy zespołu w zależności od współistnienia choroby wieńcowej [1, 2]. Typ 1 rozpoznaje się u osób, u których nie stwierdza się zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych ani czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca i dochodzi do skurczu tętnic wieńcowych ze wzrostem lub bez wzrostu biochemicznych markerów martwicy mięśnia sercowego. Typ 2 pojawia się u osób z miażdżycowymi zmianami tętnic wieńcowych, u których w przebiegu reakcji alergicznej dochodzi do rozpadu blaszki miażdżycowej. Z czasem wyróżniono także typ 3 tego zespołu, rozwijający się u osób z wszczepionymi stentami powlekanymi lekami (DES), w przebiegu alergii na lek lub materiały, z których wykonane są stenty [4]. Wczesne rozpoznanie choroby pozwala na zastosowanie właściwego leczenia.

W pracy przedstawiono przypadek młodego chorego z atopią, u którego w przebiegu wstrząsu anafilaktycznego po spożyciu orzeszków doszło do ostrego zespołu wieńcowego. Na podstawie przebiegu choroby i uzyskanych wyników rozpoznano alergiczny zawał serca.

OPIS PRZYPADKU

35-letni mężczyzna, z atopią w postaci leczonego sezonowo alergicznego nieżytu nosa i alergii pokarmowej na orzechy, został przywieziony do szpitala we wstrząsie anafilaktycznym po spożyciu mieszanki orzechów. W relacji członków rodziny chory początkowo zgłaszał drętwienie i mrowienie języka, a także ust, uczucie kołatania serca, bólu w klatce piersiowej, a następnie narastającą duszność. Wezwano Zespół Ratownictwa Medycznego, który przybył po 17 minutach i zastał chorego nieprzytomnego z nieoznaczalnym ciśnieniem tętniczym i SaO2 60%. W trakcie transportu do szpitala założono rurkę ustno-gardłową, uzyskując drożność dróg oddechowych, podano tlen do oddychania, zastosowano adrenalinę (domięśniowo 0,5 mg w rozcieńczeniu 1:1000 i powtórzono dwa razy), a także hydrokortyzon oraz płyny dożylnie. Na Szpitalny Oddział Ratunkowy chory został przywieziony nieprzytomny i w ciężkim stanie. W badaniach laboratoryjnych stwierdzono wówczas hipokaliemię, podwyższone stężenie mleczanów, wydłużony czas aPTT, bez cech skazy krwotocznej (Tab. I). Stężenia biochemicznych markerów martwicy mięśnia sercowego nie były podwyższone z wyjątkiem niewielkiego wzrostu izoenzymu sercowego kinazy kreatynowej – CK (Tab. I).

W SOR obserwowano stopniowy powrót świadomości, ale chory był splątany i pobudzony, zgłaszał duszność oraz uczucie kołatania serca. W trakcie ciągłego monitorowania chorego odnotowano krótkotrwały, samoistnie ustępujący epizod migotania przedsionków z częstością zespołów komorowych do 160/min, ze zgłaszanym dyskomfortem w klatce piersiowej. Pojawiła się także pokrzywka na skórze całego ciała. Kontynuowano tlenoterapię, podawano płyny dożylnie, zastosowano antagonistę receptora histaminowego H1 (klemastynę) i anatagonistę recetora H2 (ranitydynę) oraz kolejne dawki glikokortykosteroidów (hydrokortyzon). W trakcie pierwszej godziny od przyjęcia na Oddział Intensywnej Terapii stan chorego znacznie się poprawił i ustąpiły objawy obserwowane w SOR. Chory był przytomny, negował dolegliwości, a w EKG rytm serca był zatokowy i nie obserwowano cech niedokrwienia.

W kontrolnych badaniach laboratoryjnych po 6 godzinach od przyjęcia do szpitala stwierdzono istotne zwiększenie stężenia troponiny I do 4,7 µg/L, a także wzrost aktywności CK oraz niewielki wzrost aktywności transaminaz i CK-MB (Tab. I). W EKG w obrębie niskoamplitudowego zapisu obserwowano uniesienie odcinka ST i odwrócenie złamków T w odprowadzeniach III i aVF (Ryc. 1). Wykonane wówczas badanie echokardiograficzne nie wykazało istotnych zaburzeń kurczliwości mięśnia sercowego, funkcji zastawek, ani płynu w osierdziu. Nie zdecydowano wówczas o kwalifikacji chorego do wykonania pilnej koronarografii. Z uwagi na istotnie podwyższone stężenie troponiny, zmiany w zapisie EKG, epizod utraty przytomności, brak możliwości ustalenia czy występowały wówczas objawy stenokardialne, młody wiek chorego i tylko jeden niemodyfikowalny czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego, jakim była płeć męska, przy nieznacznie podwyższonym stężeniu cholesterolu całkowitego, wysunięto podejrzenie alergicznego zawału serca typu 1.

W toku dalszej diagnostyki wykazano zwiększone stężenie tryptazy, całkowitego IgE, a także swoistego IgE anty-orzech (Tab. I). W drugim badaniu echokardiograficznym wykonanym w piątej dobie hospitalizacji nie stwierdzono zaburzeń kurczliwości mięśnia serca. W kolejnych dniach w EKG obserwowano płaskie załamki T w odprowadzeniach III i aVF. Po 2 dniach stwierdzono normalizację stężenia troponiny, przy prawidłowym stężeniu N-końcowego propeptyd natriuretyczny typu B. Stan chorego był dobry i nie zgłaszał on żadnych dolegliwości. Kontynuowano leki przeciwhistaminowe. W dobrym stanie ogólnym został wypisany do domu po 7 dniach pobytu w szpitalu. Chory otrzymał wskazówki dotyczące diety eliminującej alergeny pokarmowe, zalecono loratydynę w dawce 10 mg/dobę, a także użycie w sytuacjach nagłych autowstrzykiwacza z adrenaliną domięśniowo w dawce 0,3 mg/dawkę oraz 40 mg prednizonu doustnie. Z uwagi na podejrzenie alergicznego zawału serca chorego skierowano do referencyjnej Poradni Kardiologicznej celem kwalifikacji do badania rezonansu magnetycznego mięśnia sercowego. Z uwagi na niewielkie ryzyko zmian miażdżycowych odstąpiono od badania angio-TK tętnic wiecowych, zalecono jednak dalszą obserwację kardiologiczną.

DYSKUSJA

Zespół Kounisa to jednostka chorobowa znana zaledwie od 28 lat [2]. Wiedza o jej objawach, diagnostyce i sposobie leczenia pochodzi głównie z opisów przypadków lub niewielkich grup chorych [5, 6]. Właściwe rozpoznanie tej choroby i leczenie zarówno komponenty alergicznej, jak i niedokrwiennej serca może być trudnym zadaniem dla klinicystów [7]. Występujące w przebiegu tego zespołu objawy kliniczne, takie jak: pokrzywka, wysypka, duszność, hipoksemia, osłabienie, ból głowy, nudności, wymioty, bladość powłok, poty, tachykardia lub bradykardia, obrzęk naczynioworuchowy, wstrząs i nagłe zatrzymanie krążenia są typowe dla reakcji alergicznych [2, 8]. Większość z nich była stwierdzona w opisanym przypadku. Objawy związane z wystąpieniem niedokrwienia serca w zespole Kounisa to: zamostkowy ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność, zaburzenia rytmu serca, omdlenie, bradykardia, tachykardia, pobudzenia dodatkowe i nagłe zatrzymanie krążenia [2, 8]. Część z nich, takie jak ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca i zaburzenia rytmu serca, były obserwowane u chorego. Elektrokardiograficzną manifestacją zespołu zwykle są zmiany niedokrwienne pod postacią uniesienia lub obniżenia odcinka ST w sąsiednich odprowadzeniach, ale opisywano również epizody nadkomorowych i komorowych zaburzeń rytmu serca [2, 8].

Rozpoznanie zespołu wymaga wykonania oceny kardiologicznej i alergologicznej zarówno w trybie pilnym, jak i planowym. W diagnostyce laboratoryjnej zespołu Kounisa ważny jest wzrost stężenia biochemicznych markerów martwicy mięśnia sercowego. Do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego służy lipidogram. Zalecana jest także diagnostyka alergologiczna obejmująca całkowite i swoiste IgE, oraz prick-testy [2]. W opisanym przypadku oznaczono również stężenie tryptazy we krwi obwodowej, która jest swoistym markerem reakcji alergicznej [9]. Ze względu na krótki okres jej półtrwania (90 min) zaleca się wykonanie badania do 2 godzin od epizodu bólu. Okres półtrwania histaminy jest jeszcze krótszy (8 min), co praktycznie uniemożliwia jej wykorzystanie w praktyce klinicznej.

W opisanym przypadku obserwowano wydłużony czas kaolinowo-kefalinowy (APTT >120 s) oraz czas protrombinowy 19,7 s przy prawidłowych wartościach D-dimeru (416 ng/mL). Zaburzenia APTT oraz INR wynikają z obserwowanej w przebiegu wstrząsu anafilaktycznego aktywacji komórek zapalnych, działania mediatorów oraz aktywacji procesów krzepnięcia i fibrynolizy. Procesy te są od wielu lat przedmiotem badań zarówno klinicznych, jak i w modelach doświadczalnych [10].

W opisanym przypadku dominowała komponenta alergiczna i poprawę stanu chorego uzyskano po podaniu adrenaliny, glikokortykosteroidów i płynów, które należy stosować ostrożnie w trakcie leczenia ostrego zespołu wieńcowego. Następnie stosowano leki, takie jak antagoniści receptorów H1 i H2, najlepiej łącznie ze stabilizatorami komórek tucznych np. kromoglikany lub ketotifen [11]. Ważnym elementem postępowania w tym zespole jest monitorowanie i leczenie pacjenta na oddziale intensywnej terapii [9]. W przypadku skurczu tętnicy wieńcowej stosowano antagonisty kanału wapniowego oraz nitraty [2, 11], a w przebiegu ostrego zespołu wieńcowego zaleca się inhibitory ACE, ASA lub heparynę, które mogą jednak powodować reakcje alergiczne [11, 12]. W opisanym przypadku nie zastosowano ASA ani statyny, gdyż nie podejrzewano miażdżycowej etiologii niedokrwienia. Z tego względu nie zdecydowano się także na wykonanie koronarografii w trybie pilnym. Wobec szybkiej poprawy klinicznej, bez nawrotu dolegliwości, przy prawidłowym obrazie echokardiograficznym i braku istotnych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, zastosowano u chorego postępowanie farmakologiczne. Na podstawie dostępnego piśmiennictwa jest to akceptowane u młodych osób, bez czynników ryzyka choroby wieńcowej, u których obserwowano dobrą reakcję na leczenie [13]. Chory został skierowany do referencyjnej Poradni Kardiologicznej celem oceny mięśnia sercowego oraz tętnic wieńcowych w MRI, nieinwazyjnego badania obrazowego, które wraz z angio-TK tętnic wieńcowych i scyntygrafią stosowane były w diagnostyce chorych z zespołem Kounisa [13, 14].

Należy podkreślić słabą jeszcze znajomości tego zespołu, brak standardów postępowania, rolę szybkiej diagnostyki, oceny komponenty alergicznej i niedokrwiennej oraz odpowiedniego leczenia. Znajomość tego zespołu jest ważnym elementem diagnostyki różnicowej ostrych incydentów wieńcowych i reakcji alergicznych, dlatego powinna być uwzględniana w praktyce klinicznej zarówno przez internistów, kardiologów, alergologów, specjalistów medycyny ratunkowej i intensywnej terapii [15, 16].

Piśmiennictwo

1. Kounis NG, Zavras GM. Histamine-induced coronary artery spasm: the concept of allergic angina. Br J Clin Pract 1991;45(2):121-128.

2. Kounis NG, Hahalis G, Manola A, Kourelis T, Theoharides TC. Kounis syndrome (allergic angina and allergic myocardial infarction). In: Gallo AP, Jones ML (eds) Angina pectoris etiology, pathogenesis and treatment. Nova Science Publishers, Hauppauge 2008:77-150.

3. Yanagawa Y, Kondo A, Ishikawa K et al. Kounis syndrome should be excluded when physicians treat patients with anaphylaxis. Ann Allergy Asthma Immunol 2017;119(4):392.

4. Tsigkas G, Chouchoulis K, Kounis NG, Alexopoulos D. Allergic reaction reveals a non-lethal stent thrombosis. A new subtype of Kounis syndrome? Int J Cardiol 2011;149:281-282.

5. Gázquez V, Dalmau G, Gaig P, Gómez C, Navarro S, Mercé J. Kounis syndrome: report of 5 cases. J Investig Allergol Clin Immunol 2010;20(2):162-165.

6. Biteker M, Duran NE, Biteker F et al. Kounis syndrome: first series in Turkish patients. Anadolu Kardiyol Derg 2009;9(1):59-60.

7. Lorca R, Velasco E, Madera J et al. Kounis syndrome: Identifying the trigger. Int J Cardiol 2016;209:179-180.

8. Pietraszek N, Bil J. Zespół Kounisa. Kardiol Inwazyjna 2016;11(4):16-20.

9. Kounis NG, Tsigkas G, Almpanis G, Kounis GN, Mazarakis A, Hahalis G. Tryptase levels in coronary syndromes and in hypersensitivity episodes: a common pathway towards Kounis syndrome. Atherosclerosis 2011;219(1):28-29.

10. Guilarte M, Sala-Cunill A, Luengo O, Labrador-Horrillo M, Cardona V. The mast cell, contact, and coagulation system connection in anaphylaxis. Front Immunol 2017;8:846. doi: 10.3389/fimmu.2017.00846.

11. Doğan V, Mert GÖ, Biteker FS, Mert KU, Biteker M. Treatment of Kounis syndrome. Int J Cardiol 2015;181:133-134.

12. Kounis NG, Soufras GD, Lianas D, Patsouras N. Heparin-induced thrombocytopenia, allergy to heparins, heart failure, thrombi, and the Kounis syndrome. Int J Cardiol 2016;214:508-509.

13. Shen G, Wu Y, Bian J, Zhang YH. Kounis syndrome secondary to use in a middle-aged female. J Cardiol Clin Res 2017;5(5):1112-1114.

14. Okur A, Kantarci M, Karaca L et al. The utility of cardiac magnetic resonance imaging in Kounis syndrome. Postep Kardiol Inter 2015;11(3):218-223.

15. Garcia-Nunez I, Algaba-Marmol MJ, Barasona-Villarejo MJ, Suarez-Vergara M, Reina-Ariza EM. Kounis syndrome: a diagnosis you don’t want to forge. Austin J Allergy 2014;1(1):2.

16. Juste JF, Garces TR, Enguita RG, Blasco PC, Trallero JA. Cardiac complications in a metamizole-induced type I Kounis syndrome. Braz J Anesthesiol 2016;66(2):194-196.

Konflikt intresów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Tadeusz M. Zielonka,

Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej,

Warszawski Uniwersytet Medyczny,

ul. Stępińska 19/25, 00-739 Warszawa, Polska

tel/fax: +48 22 3186325

e-mail: tadeusz.zielonka@wum.edu.pl

Nadesłano: 14.12.2018

Zaakceptowano: 10.01.2019

Tabela I. Wyniki badań laboratoryjnych pacjenta

Badania laboratoryjne

Normy

Badania

w SOR

Doba 1

(po 6 h)

Doba 5

Troponina I (Ultra)

zdrowi <0,04 µg/L, dla oceny ryzyka > 0,1, dla zawału serca > 1,5

0,016

4,713

0,077

Izoenzym sercowy kinazy kreatynowej (CK-MB )

2-24 (IU/L)

41

37

18

Kinaza kreatynowa (CK)

26-190 (IU/L)

103

454

47

Mleczany

<1,5 (mmol/L)

9,7

3,5

0,9

N-końcowy propeptyd natriuretyczny typu B

0–125 (pg/ml)

54

Czas kaolinowo-kefalinowy (APTT)

26,0-36,0 (sekund)

> 120,0

37,4

26,8

Czas protrombinowy (PT)

8,8-13,6 (sekund)

19,7

15,4

12,4

Wskaźnik protrombinowy

78-120 (%)

60

77

96

INR

0,9-1,2

1,69

1,31

1,04

D-dimer

<500 ng/ ml

416

Aminotransferaza asparaginianowa (AST)

10-41 U/l

39

50

32

Aminotransferaza alaninowa (ALT)

10-37 (U/L)

29

43

31

Cholesterol całkowity

115-190

202

Tryptaza

<11,4 (µg/L)

15

IgE całkowite

<100 (IU/mL)

>3000

IgE swoiste przeciw-orzechom

Zgodnie z tabelą* (kUA/L)

55,1

* Interpretacja wyników swoistych anty-IgE

<0,35 kUA/L – klasa 0 (niewykrywalne swoiste przeciwciała)

0,35-0,7 – klasa 1 (bardzo niskie miano przeciwciał, często bez objawów klinicznych)

0,7-3,5 – klasa 2 (niskie miano przeciwciał, istniejące uczulenie, często z objawami klinicznymi

3,5-17,5 – klasa 3 (wykryto określone przeciwciała, często objawy kliniczne)

17,5-50 – klasa 4 (wysokie miano przeciwciała, z objawami klinicznymi)

50-100 – klasa 5 (bardzo wysokie miano przeciwciała, z objawami klinicznymi)

> 100 – klasa 6 (ekstremalnie wysokie miano przeciwciała, z objawami klinicznymi)

Ryc. 1. Zapis elektrokardiogramu w drugiej dobie po przyjęciu do szpitala. Rytm zatokowy o częstości 80/min. PQ 0,16, QRS 90 ms, QT/Qtc 362/399. Uniesienie odcinka ST o 1 mm w odprowadzeniach III i aVF. Ujemne załamki T w odprowadzeniach III i aVF.