PRACA POGLĄDOWA

REVIEW ARTICLE

MARKERY TOCZNIA UKŁADOWEGO Z OBJAWAMI NEUROPSYCHIATRYCZNYMI I ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

SPECIFIC MARKERS OF NEUROPSYCHIATRIC SYSTEMIC LUPUS ERYTHEMATOSUS WITH MENTAL DISORDERS – REVIEW OF THE LITERATURE

Marcin Zarzycki1, Magdalena Flaga-Łuczkiewicz2, Joanna Czuwara1, Lidia Rudnicka1

1KATEDRA I KLINIKA DERMATOLOGICZNA WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO, WARSZAWA, POLSKA

2NZOZ CENTRUM TERAPII DIALOG, WARSZAWA, POLSKA

Streszczenie

Toczeń rumieniowaty układowy (SLE − systemic lupus erythematosus) jest przewlekłą, autoimmunizacyjną chorobą wielonarządową, znajdującą się w spektrum zainteresowań wielu specjalności. 14−75% pacjentów z SLE ma zaburzenia neuropsychiatryczne. Problematyczna diagnostyka tych schorzeń doprowadziła do powstania prac łączących ich etiologię ze specyficznymi przeciwciałami, zmianami w badaniach obrazowych czy stężeniem katecholamin. Celem pracy jest omówienie częstości występowania zaburzeń neuropsychiatrycznych u pacjentów z SLE oraz potencjalnego związku z zaburzeniami immunologicznymi i markerami chorobowymi. Dotychczasowe piśmiennictwo wskazuje na największą użyteczność markerów serologicznych. Obecność swoistych przeciwciał może pomóc w ukierunkowaniu diagnostyki na zaburzenia psychiatryczne, a w szczególności depresyjne. Badania obrazowe mające ograniczoną użyteczność w rozpoznawaniu zaburzeń psychiatrycznych ułatwiają wykazanie nieprawidłowości natury neurologicznej. Glikokortykosteroidy ze względu na swój wielokierunkowy charakter działania mogą być czynnikami wpływającymi na przebieg chorób neuropsychiatrycznych, zwłaszcza u pacjentów z SLE. Świadomość zaburzeń neuropsychiatrycznych i możliwość ich diagnostyki mają istotne znaczenie w prowadzeniu pacjentów z układowym toczniem rumieniowatym, który istotnie wpływa na jakość ich życia, skuteczność leczenia i psychikę.

Słowa kluczowe: toczeń neuropsychiatryczny, autoprzeciwciała, zaburzenia psychiatryczne

Abstract

Systemic lupus erythematosus (SLE) is a chronic multiorgan autoimmune disease belonging to spectrum of interest of many medical specialties. Wide range of patients 14−75% with SLE suffers from neuropsychiatric disorders. The problematic diagnosis of neuropsychiatric SLE has generated many studies focusing on etiology of the disease with the presence of specific autoantibodies, abnormalities which can be detected by imaging examinations or correlation with catecholamine levels. The aim of this review paper is to discuss the frequency of neuropsychiatric disturbances in patients with SLE and their potential association with immunological abnormalities and specific disease markers. So far published literature regarding this topic indicates the usefulness of autoantibodies specificity. The use of the specific antibodies may be helpful in targeting diagnostics towards psychiatric disorders, especially depressive ones. Imaging scanning techniques such as computed tomography (CT) have limited value in psychiatric disorders diagnosis but can be useful in neurological symptoms and complains. Therapeutic use of systemic glucocorticosteroids due to anti-inflammatory properties with multidirectional action, may also significantly influence the course of neuropsychiatric diseases, especially in patients with SLE. Awareness of the morbidity of neuropsychiatric disorders and the possibilities of their diagnosis are important in the management of patients with systemic lupus erythematosus, which significantly affects the quality of life of patients, treatment efficacy and psyche.

KEY WORDS: neuropsychiatric lupus erythematosus, autoantibodies, cognitive dysfunctions, psychiatric disorders

Wiad Lek 2019, 72, 7, 1359-1363

WSTĘP

Toczeń rumieniowaty układowy (SLE − systemic lupus erythematosus) jest przewlekłą autoimmunizacyjną chorobą wielonarządową będącą w spektrum zainteresowań m.in. dermatologów, reumatologów czy neurologów. Według badań epidemiologicznych średnia częstość występowania SLE wynosi 40−55/100 tys. [1]. Występowanie zaburzeń neuropsychiatrycznych u pacjentów z SLE wykazuje szeroką rozpiętość od 14 do 75%, co zapewne wynika z dużej dowolności interpretacji objawów określanych w kryteriach diagnostycznych choroby według Systemic Lupus International Collaborating Clinics (2012 r.) jako „zajęcie układu nerwowego (centralnego i obwodowego)” [2, 3]. Pomocna w diagnostyce może być lista najczęściej występujących dolegliwości układu nerwowego w przebiegu tocznia rumieniowatego układowego stworzona w 1999 roku przez American College of Rheumatology [4]. Skrypt ten obejmuje następujące choroby i objawy:

ostry stan splątania,

zespół Guillaina-Barrégo,

• zaburzenia lękowe,

• aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,

• zespół mózgowo-naczyniowy,

• zaburzenia funkcji poznawczych,

• zespół demielinizacyjny,

• bóle głowy,

• mononeuropatia,

• mielopatia poprzeczna,

• zaburzenia nastroju,

• zaburzenia motoryki,

• miastenia,

• neuropatie nerwów czaszkowych,

• neuropatia autonomiczna,

• pleksopatia,

• uszkodzenie splotów nerwowych,

• zaburzenia psychotyczne,

• drgawki.

Z wymienionych chorób i objawów cztery znajdują się w spektrum zainteresowań psychiatrów: zaburzenia lękowe, zaburzenia funkcji poznawczych, zaburzenia nastroju oraz zaburzenia psychotyczne. Ze względu na specyfikę chorób psychicznych (subtelność symptomów oraz konieczność bliższego poznania pacjenta) wiele przypadków tocznia neuropsychiatrycznego z zaburzeniami psychicznymi pozostaje niezdiagnozowanych. Rozwiązaniem przedstawionego problemu powinny być konsultacje psychiatryczne pacjentów podejrzewanych o rozwój tocznia neuropsychiatrycznego lub wykorzystanie swoistych markerów – biologicznych, immunologicznych czy neuroobrazowych ułatwiających diagnostykę prowadzoną przez lekarzy innych specjalności.

CEL PRACY

Celem pracy jest przegląd dostępnego piśmiennictwa związanego z toczniem neuropsychiatrycznym z zaburzeniami psychicznymi. Autorzy zwrócili szczególną uwagę na prace naukowe dotyczące możliwości użycia specyficznych markerów do postawienia diagnozy tocznia neuropsychiatrycznego.

ROLA PRZECIWCIAŁ W DIAGNOSTYCE DEPRESJI I ZABURZEŃ FUNKCJI POZNAWCZYCH

Występowanie depresji wśród mieszkańców Polski w wieku 18−64 lat określone jest na poziomie 3% [5]. Według badań światowych częstość współwystępowania depresji u osób chorujących na SLE wynosi 30% [6]. Dziesięciokrotnie wyższa chorobowość w populacji klinicznej pacjentów skłoniła badaczy do poszukiwania swoistych markerów depresji występujących w przebiegu tocznia rumieniowatego układowego.

Według klasyfikacji ICD-10, do rozpoznania epizodu depresyjnego należy stwierdzić występowanie przynajmniej dwóch z poniższych objawów w okresie ostatnich dwóch tygodni:

obniżenie nastroju,

• utrata zainteresowań i zdolności do radowania się (anhedonia),

• zmniejszenie energii prowadzące do wzmożonej męczliwości i zmniejszenia aktywności.

oraz dwóch z następujących [7]:

• osłabienie koncentracji i uwagi,

• niska samoocena i mała wiara w siebie,

• poczucie winy i małej wartości,

• pesymistyczne, czarne widzenie przyszłości,

• myśli i czyny samobójcze,

• zaburzenia snu,

• zmniejszony apetyt.

Popularna teoria immunologiczna wiążąca wzrost poziomu wykładników stanu zapalnego z rozwojem depresji, wydaje się być trudna do weryfikacji w przebiegu przewlekłej choroby autoimmunologicznej jaką jest SLE. Irańscy badacze wykazali istotną statystycznie różnicę w funkcjonowaniu społecznym pacjentów z SLE i pozytywnym wynikiem występowania przeciwciał Smith (Sm) w stosunku do grupy kontrolnej złożonej z osób zdrowych [8]. Badanie to jako jedyne wskazuje na korelację z jednym z kryteriów immunologicznych rozpoznania tocznia rumieniowatego układowego. Dobór grupy kontrolnej jest jednak głównym ograniczeniem pracy. Badacze nie sprawdzili, czy miano przeciwciał Sm pozwala na określenie wyższego prawdopodobieństwa wystąpienia objawów depresji wśród pacjentów z SLE.

Bardziej eksploatowanym terenem diagnostycznym jest obecność przeciwciał antyrybosomalnych P wśród pacjentów z SLE. Według metaanalizy z 2015 roku istnieje 7 badań dotyczących tych przeciwciał i zaburzeń nastroju [9]. Praca ta dowodzi istotnej statystycznie różnicy pomiędzy grupami kontrolnymi i badanymi. Jeden z analizowanych artykułów wykazał korelację miana przeciwciał ze stopniem nasilenia depresji wśród pacjentów ze świeżo zdiagnozowanym SLE o czasie trwania <2 lat [10]. Obserwacja ta wskazuje na możliwość wpływu przeciwciał antyrybosomalnych P na rozwój depresji we wczesnej fazie choroby. Badanie nieanalizujące pacjentów świeżo zdiagnozowanych nie wykazało różnic w mianie przeciwciał antyrybosomalnych P pomiędzy pacjentami z depresją i bez niej [11]. Prawdopodobnym wyjaśnieniem zaobserwowanych wyników jest pojawienie się dodatkowych czynników wpływających na rozwój zaburzeń psychicznych w późniejszej fazie SLE i względny spadek znaczenia przeciwciał antyrybosomalnych P.

Część badań związanych z wykrywaniem przeciwciał została poświęcona badaniom zaburzeń funkcji poznawczych u pacjentów z autoprzeciwciałami. W opublikowanych pracach wykazano podwyższone miana przeciwciał przeciwjądrowych, przeciw podwójnej nici DNA, antykardiolipinowych oraz limfocytotoksycznych wśród pacjentów z gorszymi wynikami testów oceny funkcji poznawczych [12−14]. Wstępna diagnoza zaburzeń funkcji poznawczych w gabinetach lekarskich jest możliwa u pacjentów z dodatnią serologią toczniową w oparciu o proste i dostępne narzędzia takie jak Mini–Mental State Examination czy test zegara.

BADANIA OBRAZOWE: SPECT, FMRI, CT

Metodą budzącą duże nadzieje w diagnostyce tocznia neuropsychiatrycznego jest tomografia emisyjna pojedynczych fotonów (SPECT). Badanie z 2001 roku wykazało 100% czułość wykrywania zmian w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) wśród pacjentów w populacji pediatrycznej [15]. Patologiczna perfuzja korowa wykryta w cytowanej pracy była powiązana z zaburzeniami nastroju i świadomości. Powtórzone po kilku miesiącach obrazowania uwidoczniły poprawę perfuzji u 30% pacjentów leczonych sterydami, cyklofosfamidem oraz lekami psychiatrycznymi. Opublikowany w 2015 roku opis 35-letniej kobiety z epizodem maniakalnym w przebiegu SLE wykazał poprawę przepływu mózgowego w badaniu SPECT po wdrożeniu terapii z użyciem steroidów i leku przeciw psychotycznego, arypiprazolu [16]. Taka dynamika zmian nie jest jednak specyficzna dla pacjentów z toczniem neuropsychiatrycznych, a dostępność metody obrazowania może być istotnym czynnikiem ograniczającym. W pracy z 2012 roku wykazano również, że jedynie dwóch z 19 pacjentów z SLE miało zaburzone wyniki SPECT, natomiast 53% badanych z normalnym obrazem OUN uzyskało wyniki testów diagnostycznych wskazujące na zaburzenia poznawcze [12].

Funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) znalazł bardzo ograniczone zastosowanie w badaniach chorych na SLE. Jedna opublikowana praca porównywała wyniki pacjentów z zaburzeniami poznawczymi w stosunku do osób zdrowych [17]. Badanie to przeprowadzono w populacji pediatrycznej. Wyniki ujawniły wzrost neuronalnego metabolizmu w grupie badawczej podczas zadań oceniających pamięć roboczą oraz analizy doznań wzrokowych w regionie skroniowym i potylicznym mózgu. W tych miejscach wykryto zmiany przepływu mózgowego przy użyciu metody SPECT [18, 19].

Najbardziej rozpowszechnionym badaniem obrazowania OUN jest tomografia komputerowa (CT). Jej dostępność oraz szybkość wykonania sprawiają, że potencjalne różnice wykryte za jej pomocą mogą być najbardziej przydatne dla lekarzy nie-psychiatrów. Pierwsza praca oceniająca możliwość użycia CT powstała w 1994 roku [20]. Przy użyciu amerykańskiej klasyfikacji chorób psychicznych DSM-III-R z grupy badawczej wydzielono chorych z tzw. dużą depresją odpowiadającą epizodowi depresyjnemu w klasyfikacji międzynarodowej ICD-10. Pacjenci ci wykazali statystycznie istotne różnice w stosunku do grupy kontrolnej złożonej z osób chorych na SLE bez obciążeń psychiatrycznych. Wyniki wskazały na wzrost kalcyfikacji struktur mózgowych oraz poszerzenie systemu komorowego. Dodatkowo przeprowadzone badanie oftalmoskopowe wykazało częstsze patologie naczyniowe oka w grupie pacjentów z dużą depresją.

ZMIANY NACZYNIOWE OUN – CZUŁE, LECZ NIESPECYFICZNE

Toczeń rumieniowaty układowy, który należy do chorób kompleksów immunologicznych, wiąże się także ze wzrostem częstości występowania chorób układu krążeniowo-naczyniowego. W badaniu Greco i wsp. z 2012 roku wykazano korelację między stopniem zwapnienia naczyń krwionośnych i ilością blaszek miażdżycowych a częstością występowania depresji wśród pacjentów z SLE [21]. Związek taki umożliwiałby wytypowanie osób o podwyższonym ryzyku rozwoju depresji w czuły, lecz bardzo niespecyficzny sposób.

NEUROTROFICZNY CZYNNIK POCHODZENIA MÓZGOWEGO (BDNF) – MARKER PROGNOSTYCZNY POPRAWY STANU KLINICZNEGO

Odkryty w 1982 roku neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego (ang. BDNF − brain-derived neurotrophic factor) jest neurotrofiną związaną z neuroplastycznością i regeneracją neuronalną [22]. Odpowiada za przeżycie, wzrost i funkcjonowanie neuronów, a także reguluje układ immunologiczny [23, 24]. W oparciu o jego właściwości powstała hipoteza, że BDNF może być markerem zmian w OUN oznaczanym w krwi krążącej. W 2006 roku został opublikowany przypadek kliniczny 20-letniej pacjentki w stanie majaczenia z 3-miesięczną diagnozą tocznia układowego rumieniowatego [25]. Uwidoczniono strukturalne i metaboliczne zaburzenia OUN podczas obrazowania przy użyciu MRI oraz SPECT, a także wykazano zmiany stężenia BDNF w przebiegu objawów psychotycznych. Obserwacje te zostały rozszerzone o pracę oryginalną opublikowaną w roku 2010 [26]. Stwierdzono w niej podwyższone stężenia BDNF w grupie pacjentów z SLE i objawami psychicznymi, takimi jak: ostry stan splątania, zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju, psychoza, zaburzenia poznawcze. Miano BDNF uległo obniżeniu podczas poprawy stanu klinicznego pacjentów leczonych steroidami systemowymi, cyklofosfamidem oraz lekami psychiatrycznymi. W pracy z 2014 roku wykazano jednak wzrost stężenia BDNF wśród pacjentów z toczniem neuropsychiatrycznym w fazie remisji, ale także wśród chorych z izolowanym SLE w okresie bezobjawowym [27]. Uzyskane dane wskazują, że podwyższone miana BDNF mają znaczenie prognostyczne dla poprawy i nie zależą od manifestacji neuropsychiatrycznej tocznia rumieniowatego układowego.

KATECHOLAMINY – BRAK UŻYTECZNOŚCI KLINICZNEJ

W cytowanym wcześniej przypadku klinicznym analizie poddano również metabolity katecholamin [25]. Badacze wykazali wzrost poziomu kwasu homowanilinowego (HVA) oraz 3-metoksy-4-hydroksyfenyloglicerolu (MHPG) w próbkach krwi pobranych podczas epizodu majaczenia u pacjentki w przebiegu SLE. Wymienione wartości uległy normalizacji po wdrożeniu leczenia lekiem przeciw psychotycznym II generacji, risperidonem. Rozwinięciem tych obserwacji było badanie opublikowane w 2013 roku [28]. Miana MHPG przed wdrożeniem leczenia były podwyższone w grupie pacjentów z SLE w porównaniu do grupy osób zdrowych. Cztery tygodnie po wdrożeniu leczenia (steroidy systemowe, cyklofosfamid oraz leki przeciwpsychotyczne) badacze nie zauważyli zmian w stężeniach MHPG i HVA. Nie wykazano użyteczności oznaczania metabolitów katecholamin w diagnostyce zaburzeń psychicznych w przebiegu tocznia neuropsychiatrycznego.

CZYNNIKI MODYFIKUJĄCE PRZEBIEG ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

Stosowanie glikokortykosteroidów systemowych (GKS) w terapii tocznia układowego rumieniowatego, pomimo poprawy ogólnoustrojowej i złagodzenia objawów choroby, może skutkować wystąpieniem zaburzeń psychicznych. Częstość występowania objawów neuropsychiatrycznych wywołanych GKS, określanych z ang. post-steroid neuropsychiatric disease (PSNP) jest zdecydowanie wyższa w populacji chorych z SLE w stosunku do innych chorób autoimmunologicznych (24,7% v. 7,4%) [29]. PSNP został zdefiniowany jako stan związany z przyjmowaniem wysokich dawek steroidów powodujący zaburzenia nastroju, zachowania, funkcji poznawczych, świadomości oraz epizody psychotyczne. W przebiegu tego schorzenia istotnie statystycznie częściej występują zaburzenia nastroju niż w toczniu neuropsychiatrycznym de novo (47,2% vs. 20,9%). Po wdrożeniu terapii immunosupresyjnej złożonej z pulsów metyloprednizolonu, zastosowaniu cyklosporyny A, cyklofosfamidu, azatiopryny, takrolimusu, metotreksatu, mykofenolanu mofetilu i rytuksymabu oraz leków psychiatrycznych wykazano lepszą poprawę w grupie z PSNP niż z toczniem neuropsychiatrycznym de novo. Czynnikiem wpływającym na wystąpienie wspominanych zaburzeń może być uszkodzenie bariery krew-mózg [30]. Rola GKS w indukowaniu objawów psychicznych nie jest jednoznaczna, na co wskazuje badanie z 1994 roku [31]. Wykazano w nim pozytywny wpływ prednizonu na funkcje poznawcze oraz nastrój w populacji chorych z SLE. Ze względu na wielokierunkowość działania GKS, wymagane są dalsze badania w celu określenia ich wpływu na objawy psychiatryczne.

Teoria związania z wpływem ośrodkowych receptorów mózgowych kwasu N-metylo-D-asparaginowego (NMDA) na rozwój tocznia neuropsychiatrycznego doprowadziła do przeprowadzenia badania sprawdzającego efekt podania memantyny (niekompetytywny antagonista NMDA) na mózg myszy laboratoryjnych [32]. Uzyskane wyniki wskazują na możliwość modyfikacji kaskady mediowanej przez wyżej wymieniony czynnik w patogenezie zaburzeń psychicznych w populacji osób chorych na SLE.

WNIOSKI

Brak swoistego markera zmian psychiatrycznych w populacji pacjentów z SLE utrudnia diagnostykę tocznia neuropsychiatrycznego. Ze względu na rozpowszechnienie tych zaburzeń, trudnym do realizacji postulatem wydaje się być kierowanie wszystkich chorych z podejrzeniem współchorobowości na konsultacje psychiatryczne. Przeprowadzony przegląd piśmiennictwa wskazuje na największą wartość diagnostyczną oznaczania poziomu auto-przeciwciał obecnych w SLE, które w pewnym stopniu korelują z objawami psychiatrycznymi (Tab. 1). Nie można natomiast uwzględnić w rutynowych schematach diagnostycznych pozostałych zaprezentowanych w publikacji metod diagnostyki zaburzeń neuropsychiatrycznych ze względu na ograniczenia interpretacji lub dostępności.

Występowanie tocznia neuropsychiatrycznego istotnie przekłada się na rokowanie i skuteczność leczenia tocznia rumieniowatego układowego. Lekarze, niezależnie od dostępnych możliwości diagnostycznych i różnorodnie prezentowanych objawów, powinni być świadomi ryzyka ewolucji SLE do postaci neuropsychiatrycznej.

Piśmiennictwo

1. Owczarek AJ, Michalik R, Kotyla P, Kucharz EJ. Skutki kliniczne, epidemiologiczne i ekonomiczne zmiany kryteriów klasyfikacyjnych wybranych chorób reumatycznych. Reumatologia. 2014;52(2):136-141.

2. Petri M, Orbai AM, Alarcón GS et al. Derivation and validation of the Systemic Lupus International Collaborating Clinics classification criteria for systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2012;64:2677-2686.

3. Jasiewicz A, Samochowiec J. Zaburzenia psychiczne w chorobach tkanki łącznej. Psychiatria. 2011;8(2):39–45.

4. ACR Ad Hoc Committee on Neuropsychiatric Lupus Nomenclature. The American College of Rheumatology nomenclature and case definitions for neuropsychiatric lupus syndromes. Arthritis Rheum. 1999;42(4):599-608.

5. Moskalewicz J, Kiejna A, Wojtyniak B. Kondycja psychiczna mieszkańców Polski. Raport z badań „Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostęp do psychiatrycznej opieki zdrowotnej” – EZOP Polska. IPIN, 2013

6. Zhang L, Fu T, Yin R, Zhang Q, Shen B. Prevalence of depression and anxiety in systemic lupus erythematosus: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry. 2017;17(1):70.

7. Pużyński S, Wciórka J. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków: UWM „Vesalius”, 2007.

8. Shakeri H, Arman F, Hossieni M, Omrani HR, Vadani A, Shakeri J. Depression, Anxiety and Disease-Related Variables and Quality of Life Among Individuals With Systemic Lupus Erythematosus Living in Kermanshah Province, Iran. Iran Red Crescent Med J. 2015;17(12):e31047.

9. Ho RC, Thaighu C, Ong H et al. A meta-analysis of serum and cerebrospinal fluid autoantibodies in neuropsychiatric systemic lupus erythematosus. Autoimmun Rev. 2015;15(2):124-138.

10. Karimifar M, Sharifi I, Shafiey K. Anti-ribosomal P antibodies related to depression in early clinical course of systemic lupus erythematosus. J Res Med. Sci. 2013;18(10): 860-864.

11. Bai R, Liu S, Zhao Y et al. Depressive and Anxiety Disorders in Systemic Lupus Erythematosus Patients without Major Neuropsychiatric Manifestations. J Immunol Res. 2016;2016:2829018.

12. Peretti CS, Peretti CR, Kozora E, Papathanassiou D, Chouinard VA, Chouinard G. Cognitive Impairment in Systemic Lupus Erythematosus Women with Elevated Autoantibodies and Normal Single Photon Emission Computerized Tomography. Psychother Psychosom. 2012;81:276-285.

13. Denburg SD, Carbotte RM, Ginsberg JS, Denburg JA. The relationship of antiphospholipid antibodies to cognitive function in patients with systemic lupus erythematosus. J Int Neuropsychol Soc. 1997;3:377-386.

14. Denburg SD, Carbotte RM, Long AA, Denburg JA. Neuropsychological Correlates of Serum Lymphocytotoxic Antibodies in Systemic Lupus Erythematosus. Brain Behav Immun. 1988;2:222-234.

15. Turkell SB, Miller JH, Reiff A. Case Series: Neuropsychiatric Symptoms With Pediatric Systemic Lupus Erythematosus. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2001;40(4):482-485.

16. Hirachi T, Ishii H, Tada Y, Noguchi T, Haraguchi Y, Tateishi H. Mania occurring during systemic lupus erythematosus relapse and its amelioration on clinical and neuroimaging follow-up. Lupus. 2015;24(9):990-993.

17. Barraclough M, Elliott R, McKie S, Parker B, Bruce IN. Cognitive dysfunction and functional magnetic resonance imaging in systemic lupus erythematosus. Lupus. 2015;24(12):1239-1247.

18. Shen YY, Kao CH, Ho YJ, Lee JK. Regional Cerebral Blood Flow in Patients with Systemic Lupus Erythematosus. J Neuroimaging. 1999;9:160-164.

19. Giovacchini G, Mosca M, Manca G et al. Cerebral Blood Flow in Depressed Patients with Systemic Lupus Erythematosus. J Rheumatol. 2010;37:1844-1851.

20. Miguel EC, Rodrigues Pereira RM, De Braganca Pereira CA et al. Psychiatric manifestations of systemic lupus erythematosus: clinical features, symptoms, and signs of central nervous system activity in 43 patients. Medicine (Baltimore). 1994;73(4):224-232.

21. Greco CM, Li T, Sattar A et al. Association between depression and vascular disease in systemic lupus erythematosus. J Rheumatol. 2012;39(2):262-268.

22. Leibrock J, Lottspeich F, Hohn A i wsp. Molecular cloning and expression of brain-derived neurotrophic factor. Nature. 1989;341:149-152.

23. Lewin GR, Barde YA. Physiology of neurotrophins. Annu Rev Neurosci. 1996;19:289–317.

24. Vega JA, Garcia-Suarez O, Hannestad J, Perez-Perez M, Germana A. Neurotrophins and the immune system. J Anat. 2003;203:1–19.

25. Ikenouchi A, Yoshimura R, Ikemura N, Utsunomiya K, Mitoma M, Nakamura J. Plasma levels of brain derived-neurotrophic factor and catecholamine metabolites are increased during active phase of psychotic symptoms in CNS lupus: a case report. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2006;30(7):1359-1363.

26. Ikenouchi-Sugita A, Yoshimura R, Okamoto T et al. Serum brain-derived neurotrophic factor levels as a novel biological marker for the activities of psychiatric symptoms in systemic lupus erythematosus. World J Biol Psychiatry. 2010;11(2):121-128.

27. Tamashiro LF, Oliveira RD, Oliveira R et al. Participation of the neutrophin brain-derived neurotrophic factor in neuropsychiatric systemic lupus erythematosus. Rheumatology (Oxford). 2014;53(12):2182-2190.

28. Ikenouchi-Sugita A, Yoshimura R, Hori H et al. Plasma catecholamine metabolite levels and the activities of psychiatric symptoms in systemic lupus erythematosus. Hum Psychopharmacol. 2013;28(2):198-202.

29. Shimizu Y, Yasuda S, Kako Y et al. Post-steroid neuropsychiatric manifestations are significantly more frequent in SLE compared with other systemic autoimmune diseases and predict better prognosis compared with de novo neuropsychiatric SLE. Autoimmun Rev. 2016;15(8):786-94.

30. Nishimura K, Harigai M, Omori M, Sato E, Hara M. Blood-brain barrier damage as a risk factor for corticosteroid-induced psychiatric disorders in systemic lupus erythematosus. Psychoneuroendocrinology. 2008;33(3):395-403.

31. Denburg SD, Carbotte RM, Denburg JA. Corticosteroids and neuropsychological functioning in patients with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 1994;37(9):1311-1320.

32. Marcinko K, Parsons T, Lerch JP, Sled JG, Sakic B. Effects of prolonged treatment with memantine in the MRL model of CNS lupus. Clin Exp Neuroimmunol. 2012;3(3):116-128.

Konflikt interesów:

Wszyscy autorzy deklarują brak konfliktu intresów.

Autor korespondujący

Joanna Czuwara

Katedra i Klinika Dermatologiczna

Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego,

ul. Koszykowa 82a, 02-008 Warszawa, Polska

e-mail: jczuwara@yahoo.com

Nadesłano: 27.12.2018

Zaakceptowano: 15.05.2019

Tabela 1. Podsumowanie najważniejszych markerów diagnostycznych tocznia neuropsychiatrycznego.

Marker

Badania

Ocena

Przeciwciała

Przeciwciała Smith (Sm)

Shakeri i wsp. [8]

Funkcjonowanie społeczne w skali jakości życia uwarunkowanej stanem zdrowia (HRQoL)

Przeciwciała anty-rybosomalne P

Ho i wsp. [9]

Karimifar i wsp. [10]

Bai i wsp. [11]

Zaburzenia nastroju (depresja), zwłaszcza w populacji świeżo zdiagnozowanej (<2 lata)

Przeciwciała przeciwjądrowe, przeciw podwójnej nici DNA, antykardiolipinowe oraz limfocytotoksyczne

Peretti i wsp. [12]

Denburg i wsp. 1997 [13]

Denburg i wsp. 1988 [14]

Zaburzenia poznawcze

Obrazowanie

Tomografia emisyjna pojedynczych fotonów (SPECT)

Peretti i wsp. [12]

Turkell i wsp. [15]

Hirachi i wsp. [16]

Shen i wsp. [18]

Giovacchini i wsp. [19]

Zaburzenia: nastroju, świadomości, poznawcze

Odpowiedź na leczenie SLE

Funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI)

Barraclough i wsp. [17]

Zaburzenia poznawcze

Tomografia komputerowa (CT)

Miguel i wsp. [20]

Zaburzenia nastroju (depresja)