PRACA POGLĄDOWA

REVIEW ARTICLE

PRENATALNA OPERACJA PRZEPUKLINY OPONOWO-RDZENIOWEJ – SZANSA NA POPRAWĘ JAKOŚCI ŻYCIA

PRENATAL MYELOMENINGOCELE REPAIR – A CHANCE TO IMPROVE THE QUALITY OF LIFE

Agnieszka Pastuszka¹ , Janusz Bohosiewicz², Anita Olejek³, Jacek Zamłyński³, Ewa Horzelska³, Tomasz Koszutski4

¹KATEDRA I ZAKŁAD ANATOMII OPISOWEJ I TOPOGRAFICZNEJ, WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM LEKARSKO-DENTYSTYCZNYM W ZABRZU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, KATOWICE, POLSKA

2WYŻSZA SZKOŁA PLANOWANIA STRATEGICZNEGO W DĄBROWIE GÓRNICZEJ, DĄBROWA GÓRNICZA, POLSKA

3KATEDRA I ODDZIAŁ KLINICZNY GINEKOLOGII, POŁOŻNICTWA I GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ, WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM LEKARSKO-DENTYSTYCZNYM W ZABRZU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, KATOWICE, POLSKA

4KLINIKA CHIRURGII I UROLOGII DZIECIĘCEJ, WYDZIAŁ LEKARSKI W KATOWICACH, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, KATOWICE, POLSKA

STRESZCZENIE

Rozszczep kręgosłupa (spina bifida, myelomeningocele) jest najczęstszą wadą rozwojową układu nerwowego. Częstość jej występowania wynosi w różnych rejonach świata od 0,3–5 na 1000 żywo urodzonych noworodków. Wada powstaje we wczesnym etapie życia płodowego jednak, jak dotychczas nie wykazano jednoznacznie jej przyczyny. Aktualnie uważa się, że jednym z najistotniejszych czynników prowadzących do wystąpienia myelomeningocele jest niedobór kwasu foliowego w organizmie matki przed ciążą i w czasie jej trwania. Pierwsze próby leczenia rozszczepu kręgosłupa były podejmowane już w starożytności. Rozwój wiedzy na temat etiologii i skutków spina bifida oraz rozwój technik chirurgicznych pozwoliły na wprowadzenie nowych metod leczenia nie tylko samej wady, ale także powikłań z nią związanych. Od 20 lat w Stanach Zjednoczonych i od 12 lat w Europie (Polska i Szwajcaria) przeprowadzane są prenatalne operacje rozszczepu kręgosłupa. Analiza porównawcza pacjentów operowanych prenatalnie i postnatalnie z powodu myelomeningocele wykazała, że dzieci operowane prenatalnie ponad dwukrotnie rzadziej wymagają założenia zastawki komorowo-otrzewnowej z powodu wodogłowia. Prenatalna operacja przepukliny oponowo-rdzeniowej dzięki skróceniu czasu ekspozycji rdzenia kręgowego i nerwów rdzeniowych na toksyczne działanie płynu owodniowego oraz ekspozycji na urazy mechaniczne zwiększa szansę na poprawę funkcji układów ruchu, moczowego i pokarmowego, dzięki czemu w sposób istotny statystycznie poprawia jakość życia dzieci z rozszczepem kręgosłupa.

Słowa kluczowe: rozszczep kręgosłupa, operacje prenatalne, jakość życia

Abstract

Spina bifida (myelomeningocele) is the most prevalent developmental defect of the nervous system. In different regions of the world it affects from 0.3 to 5 per 1000 of living neonates. It is known that the defect develops during the early fetal life however no explicit cause has been found yet. Recently it has been accepted that one of the major factors contributing to spina bifida is deficiency of folic acid in the mother’s body before and during pregnancy. The first attempts to cure myelomeningocele were taken in ancient times. More extensive knowledge of aetiology and effects of spina bifida and development of new surgical techniques allowed for management not only of the defect itself but also the consequent complications. Prenatal spina bifida repair has been performed in the USA for 20 years now while European surgeons (Poland and Switzerland) have operated myelomeningocele for 12 years. Comparative analysis carried out to evaluate the patients operated for spina bifida prenatally and postnatally pointed that those after fetal repair demand the use of ventriculoperitoneal shunt for hydrocephalus twice less frequently. Thanks to shortened exposure of the spinal cord and the spinal nerves to the toxic effect of amniotic fluid and reduced exposure to mechanical injuries, prenatal myelomeningocele repair offers better opportunities to improve motor, urinary and alimentary functions, contributing then statistically to higher quality of lives of children with spina bifida.

KEY WORDS: spina bifida, prenatal surgery, quality of life

Wiad Lek 2019, 72, 7, 1380-1386

WSTĘP

Przepuklina oponowo-rdzeniowa to najczęstsza wada rozwojowa układu nerwowego i druga co do częstości występowania (po wadach serca) wada wrodzona.

Częstość jej występowania wynosi w różnych rejonach świata od 0,3–5 na 1000 żywo urodzonych noworodków. Takie zróżnicowanie w liczbie urodzeń dzieci z przepukliną oponowo-rdzeniową na świecie jest najpewniej związane z różnym poziomem ekonomicznym, akceptacją terminacji ciąży oraz dostępnością do usług medycznych w różnych krajach [1−3].

Wada ta polega na zaburzeniu neurulacji cewy nerwowej oraz nie spojeniu kręgów i może dotyczyć każdego odcinka kręgosłupa. Najczęściej jest zlokalizowana na poziomie kręgosłupa lędźwiowego (około 62%), rzadziej w odcinku krzyżowym (około 20%) lub piersiowym (około 18%) [2].

Wiadomo, że wada powstaje we wczesnym etapie życia płodowego (21−28 dzień), jednak jak dotychczas nie wykazano jednoznacznie jej przyczyny.

Aktualnie uważa się, że jednym z najistotniejszych czynników jest niedobór kwasu foliowego w organizmie matki przed ciążą i w czasie jej trwania. Genetyczną komponentę ocenia się na około 60−70% na modelach mysich, jednakże obecność niewielu z tych genów potwierdzono u człowieka, chociaż opisywane są przypadki rodzinnego występowania wady. Uważa się, że ryzyko urodzenia drugiego dziecka z wadą wynosi 4%, a wzrasta do 10% w przypadku urodzenia dwojga dzieci z tą wadą [4]. Inne czynniki zwiększające ryzyko urodzenia dziecka z przepukliną oponowo-rdzeniową to zażywanie leków przeciwdrgawkowych, cukrzyca, nikotynizm, alkoholizm a także otyłość [5, 6].
Wada rozszczepowa kręgosłupa występuję na różnych poziomach
i przyjmuje różne postacie o różnym stopniu zaawansowania.

Niezamknięcie łuków kręgowych prowadzi do powstania postaci tylnej wady, natomiast brak spojenia trzonów kręgów skutkuje postacią przednią wady. Postać przednia wady występuje bardzo rzadko i zwykle współistnieje z innymi wadami, a objawy rozszczepu kręgosłupa nie dominują w obrazie klinicznym.

Rozszczepione łuki kręgów oraz nieprawidłowo zrulonizowany rdzeń kręgowy mogą być pokryte oponami oraz warstwą mięśniowo-powięziową i skórą. Jest to zamknięta postać wady. Wówczas rdzeń kręgowy oraz pokrywające go opony nie są przemieszczone poza rozszczepiony kanał kręgowy (spina bifida ocullta) (Ryc 1A).

Jeżeli pod mięśniami i skórą znajdują się przemieszczone poza rozszczepione łuki kręgów opony, a nieprawidłowo zrulonizowany rdzeń kręgowy pozostaje nieprzemieszczony poza rozszczepiony kanał kręgowy, mamy do czynienia z przepukliną oponową zamkniętą (meningocele ocullta).

Z kolei gdy pod mięśniami i skórą znajdują się przemieszczone poza rozszczepione łuki kręgów opony oraz nieprawidłowo zrulonizowany rdzeń kręgowy, mówi się o przepuklinie oponowo-rdzeniowej zamkniętej (myelomeningocele oculta).

Wymienione powyżej trzy postacie zamknięte tej wady mogą występować pod postacią wady otwartej. Wówczas nieprawidłowo zrulonizowany rdzeń kręgowy oraz nieprawidłowo zamknięte opony pozostające w rozszczepionym kanale kręgowym nie są pokryte warstwą mięśniowo-powięziową oraz skórą (spina bifida aperta , myeloschisis).

Kiedy poza niespojone łuki kręgów wydostają się niepokryte mięśniami i skórą opony, które mogą zawierać elementy nerwów rdzeniowych, a nieprawidłowo zrulonizowany rdzeń kręgowy pozostaje w rozszczepionym kanale kręgowym, mówimy o przepuklinie oponowej otwartej (meningocele aperta) (Ryc 1B).

Jeżeli poza niespojone łuki kręgowe przemieszczone są niepokryte mięśniami i skórą zarówno opony, jak i rozszczepiona płytka nerwowa i nerwy rdzeniowe, mówimy o przepuklinie oponowo-rdzeniowej otwartej (myelomeningocele aperta) (Ryc 1C).

Postaciom zamkniętym nierzadko towarzyszą tłuszczaki, zmiany na skórze w postaci przebarwień, jak np. plama mongolska, naczyniaki, znamiona czy zatoka włosowata.

Rozszczep przedni kręgosłupa może przyjmować takie same odmiany, jak postać tylna (myeloschisis anterior, meningocele anterior, myelomeningocele anterior) (Ryc. 2A-C).

W przypadku przepukliny oponowej przedniej i oponowo-rdzeniowej przedniej opony i elementy nerwowe zostają przemieszczone poza rozszczepiony odcinek kręgosłupa do przestrzeni zaotrzewnowej.

Konsekwencją przepukliny oponowo-rdzeniowej jest porażenie neuromotoryczne obwodowo od poziomu uszkodzenia. Nasilenie objawów patologicznych związane jest nie tylko z poziomem uszkodzenia, ale głównie z postacią wady.[6]

Pierwszy dokładny opis wady zawdzięczamy szwajcarskiemu anatomowi i lekarzowi Gasparowi Bauhinowi (1560-1624). Obowiązującą do dziś nazwę łacińską: spina bifida wprowadził żyjący w tym samym czasie holenderski anatom i lekarz Nicolas Tulp (1593-1674), on też najprawdopodobniej jako pierwszy próbował wykonać chirurgiczną korekcję wady.

ROZPOZNANIE I LECZENIE WAD DYSRAFICZNYCH

Obecnie wady dysraficzne rozpoznawane są najczęściej podczas rutynowego badania ultrasonograficznego wykonywanego w drugim trymestrze ciąży. W przypadku rozległych wad możliwe jest ich rozpoznanie już podczas badania USG pierwszym trymestrze ciąży. Stwierdzenie u płodu uwypuklenia lub nierównej linii grzbietu oraz nierównych obrysów kręgów może nasuwać podejrzenie wady dysraficznej. Ubytek kostny jest wykrywalny w około 80%, wady rdzenia kręgowego w około 50% (Ryc. 3).

Bez trudności można natomiast zobrazować wady mózgowia będące konsekwencją przepukliny oponowo-rdzeniowej. Należą do nich:

– wodogłowie – w przypadku poszerzenia rogów tylnych komór bocznych >8−10mm, (poszerzenie wymiarów rogów tylnych powyżej 15 mm określa się jako średni stopień, a powyżej 20 mm jako ciężki stopień wodogłowia;

– „objaw cytryny” – to spłaszczenie, a nawet wgłobienie kości czołowych powodujące zwężenie tej części czaszki względem części tylnej [7];

– „objaw banana” – przesunięcie struktur tylnego dołu czaszki do kanału kręgowego, co skutkuje wgłobieniem struktur tyłomózgowia. W wyniku tego móżdżek przybiera charakterystyczny kształt banana [8].

Objawy „cytryny” i „banana” najlepiej są widoczne do 24. tygodnia ciąży [8]. Później, na skutek narastania wodogłowia i wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, a także dojrzewania i kostnienia kości czaszki, u większości płodów, stopniowo zanikają. Należy jednak pamiętać, że objaw cytryny nie jest jednak charakterystyczny tylko dla wad dysraficznych. Podczas prenatalnego badania USG w trakcie oceny struktur tylnego dołu czaszki ustala się stopień wgłobienia tyłomózgowia. Ocenie podlegają także: ruchomość kończyn dolnych oraz ewentualne wady stóp. Kolejne, kontrolne badania ultrasonograficzne pozwalają określić ewolucję zmian w OUN. Wszystkie te czynniki są podstawą do trójpunktowej oceny płodu z wadą rozszczepową kręgosłupa w obrazie USG (Tab. 1)[9].

W przypadku stwierdzenia wady dysraficznej u płodu, w celu doprecyzowania rozpoznania powinno zostać wykonane badanie rezonansu magnetycznego (MRI). Pozwala ono na dokładną ocenę tylnego dołu czaszki określenie stopnia wgłobienia tylnojamowego oraz określenie górnego poziomu rozszczepu kręgosłupa, co może być przydatne w prognozowaniu poziomu uszkodzenia rdzenia kręgowego. Badanie to pozwala również precyzyjnie ocenić zawartość worka przepuklinowego oraz czy i w jakim zakresie jest on pokryty skórą. Wszystkie te informacje są niezbędne do zaplanowania sposobu leczenia (prenatalnego lub postnatalnego). Po przeprowadzonej interwencji chirurgicznej na otwartej macicy MRI jest metodą z wyboru monitorowaniu skuteczności leczenia (Ryc 4).

Współcześnie każdy noworodek urodzony z otwartą przepukliną oponowo-rdzeniową jest leczony operacyjnie w ciągu pierwszych 48 godzin życia.Chirurgiczne zaopatrzenie przepukliny oponowo-rdzeniowej polega na odcięciu worka przepuklinowego od otaczającej go skóry, następnie na wypreparowaniu opony twardej i, jeżeli warunki na to pozwalają na szczelnym zeszyciu jej ponad niezrulonizowaną płytką nerwową. Oponę należy bardzo delikatnie oddzielić od otaczających ją tkanek oraz uwolnić „we wrotach” przepukliny, to jest w miejscu gdzie zrasta się ona z rozszczepionym kanałem kręgowym, tak aby uzyskać uwolnienie zakotwiczonego rdzenia dzięki czemu w znaczący sposób zmniejsza się ryzyko rozwoju wodogłowia.

Kolejne etapy operacji to pokrycie rozszczepionego kanału kręgowego warstwą mięśniowo-powięziową, a następnie skórą. W trakcie całego zabiegu należy zachować dużą ostrożność i precyzję celem zachowania jak największej liczby nieuszkodzonych naczyń i nerwów rdzeniowych.

Zgodnie z teorią podwójnego uderzenia Heffeza (two hit theory) zaburzenia związane z przepukliną oponowo-rdzeniową powstają w dwóch etapach. Pierwszy etap to nieprawidłowa rulonizacja rdzenia kręgowego w pierwszych tygodniach życia płodu. Drugi etap to wtórne uszkodzenie wynicowanego rdzenia kręgowego na skutek toksycznego działania płynu owodniowego oraz urazów mechanicznych rdzenia o ścianą macicy.

Badania przeprowadzone na modelu zwierzęcym w 1995 r. w wykazały, że wcześniejsze odseparowanie rdzenia kręgowego i nerwów rdzeniowych od toksycznego działania płynu owodniowego oraz mechanicznych urazów powoduje zmniejszenie się lub całkowite wycofanie zaburzeń neurologicznych z strony układu ruchu, moczowego i pokarmowego [10−12].

Wyniki brzmiały na tyle zachęcająco, że po żmudnych przygotowaniach i wnikliwej diagnostyce podjęto próbę zamknięcia przepukliny oponowo-rdzeniowej jeszcze w życiu płodowym. Pierwszą operację zamknięcia przepukliny oponowo-rdzeniowej drogą otwartej macicy wykonał J. Bruner w 1996 r, w Vanderbildt University, a od 1998 roku podjęto wykonywanie takich operacji w innych ośrodka, w tym w CHOP (Children Hospital of Philadelphia) [13]. Szeroka dyskusja na temat korzyści i ryzyka operacji płodowych przepukliny oponowo-rdzeniowej zdecydowały o przeprowadzeniu w Stanach Zjednoczonych randomizowanych badań. W trialu MOMS (Myelomeningocele Study) wzięły udział trzy amerykańskie ośrodki (Nshville, Philadelphia, San Francisco). W oparciu o wyniki trialu MOMS wykazano, że operacja płodowa MMC zmniejsza częstość występowania wodogłowia i poprawia funkcje motoryczne kończyn dolnych, jednak niesie ze sobą ryzyko porodu przedwczesnego i stwarza ryzyko dla matki [14, 15]. Wyniki przeprowadzonych 150 operacji w Śląskim Centrum Perinatologii, Ginekologii i Chirurgii Płodu w Bytomiu również potwierdzają te obserwacje.

Aktualnie prenatalne operacje przepukliny oponowo-rdzeniowej przeprowadzane są w kilku ośrodkach w Stanach Zjednoczonych, w Brazylii oraz w dwóch ośrodkach w Europie (Polska oraz Szwajcaria). Jednym ośrodkiem w Polsce gdzie przeprowadzane są operacje prenatalnego zamknięcia przepukliny oponowo-rdzeniowej drogą otwartej macicy (OFS − Open Fetal Surgery) jest Śląskie Centrum Perinatologii, Ginekologii i Chirurgii Płodu w Bytomiu. Operacje te wykonuje zespół lekarzy Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach: chirurdzy dziecięcy z Kliniki Chirurgii i Urologii Dziecięcej z Katowic oraz zespół ginekologów z Kliniki Ginekologii i Położnictwa w Bytomiu.

W czasie operacji przepukliny oponowo-rdzeniowej u płodu przeprowadzanej na otwartej macicy (OFS) wykonywane są te same procedury jak w czasie operacji MMC u noworodka, jednak ze względu na bardzo małe pole operacyjne i niezwykle delikatne tkanki płodu wymaga ona dużo większej precyzji i doświadczenia.

W kilku ośrodkach na świecie (Cincinati, Toronto, Barcelona) prowadzone są próby fetoskopowego zamknięcia przepukliny oponowo-rdzeniowej, które polegają na pokryciu rozszczepionego odcinka kanału kręgowego wypreparowaną skórą płodu. Operacje te obarczone są dużo większym ryzykiem powikłań i przede wszystkim nie obejmują one etapu odkotwiczenia rdzenia oraz nie zabezpieczają ubytku w kanale kręgowym warstwą mięśniową co zwiększa ryzyko wtórnego mechanicznego uszkodzenia rdzenia kręgowego w przyszłości.

Stosowane w czasie zabiegu fetoskopowego wszywanie łat gorateksowych na rozszczepiony kanał kręgowy zostało zarzucone przez wszystkie wiodące ośrodki zajmujące cię chirurgią MMC płodu ze względu na nieskuteczność tej metody i bardzo duże ryzyko ciężkich powikłań.

Nie każdy płód z rozpoznaną prenatalnie przepukliną oponowo-rdzeniową kwalifikuje się do operacji prenatalnej. Przeciwskazania do operacji prenatalnej mogą istnieć zarówno ze strony płodu, jak matki

Płody do operacji kwalifikowane są według ściśle określonych kryteriów (tzw Kryteria Johnsona) (Tab. 2) [16]:

Należy jednak z całą stanowczością podkreślić, że chociaż operacja prenatalna przepukliny oponowo-rdzeniowej zmniejsza w istotny statystycznie sposób następstwa tej ciężkiej wady, dając dziecku szansę na lepszy rozwój i większą samodzielność, to jednak jest ona również obarczona ryzykiem przedwczesnego porodu i zgonu dziecka.

Analiza MOMs wykazała, że zamknięcie przepukliny oponowo-rdzeniowej w okresie prenatalnym dwukrotnie zmniejsza ryzyko wystąpienia zastawkozależnego wodogłowia u dziecka, z 82% u dzieci operowanych po urodzeniu do 40 % w grupie dzieci operowanych w życiu płodowym. Takie wyniki zostały również przedstawione przez grupę z Polski, gdzie potrzeba założenia zastawki z powodu wodogłowia objęła zaledwie 28% dzieci operowanych prenatalnie i 80% operowanych postnatalnie. Zmniejszenie w przyszłości częstości występowania wodogłowia wiąże się również ze zmniejszeniem ryzyka wystąpienia komplikacji związanych z założeniem zastawki, takich jak: niedrożność drenu dokomorowego lub obwodowego, niesprawność mechaniczna samej zastawki oraz powikłania ze strony jamy otrzewnej [14, 15].

Zdolność do samodzielnego poruszania się jest traktowana przez większość dzieci z MMC oraz ich rodziców jako jeden z najważniejszych elementów poprawiających jakość ich życia. Analizy pacjentów operowanych w ośrodkach amerykańskich i polskim wykazały istotną statystycznie lepszą funkcję kończyn dolnych w wieku 30 miesięcy u dzieci operowanych prenatalnie w stosunku do grupy dzieci operowanych postnatalnie [14, 15].

Analiza biomechaniczna parametrów chodu pacjentów operowanych w naszym ośrodku wykazała lepszą stabilność i ruchomość w stawach biodrowych i skokowych u dzieci operowanych prenatalnie, co w istotny sposób zwiększa ich szanse na samodzielne poruszanie.[17] Umiejętność samodzielnego poruszania się daje dziecku szansę na osiągnięcie większej samodzielności i niezależności w przyszłości.

Od czasu wprowadzenia operacyjnego zamknięcia rozszczepu kręgosłupa oraz wprowadzenia zastawek celem leczenia wodogłowia pojawiło się kolejne powikłanie, którym jest pęcherz i jelito neurogenne Nieprawidłowe unerwienie pęcherza moczowego powoduje poważne zaburzenia jego funkcji, uniemożliwiające utrzymanie prawidłowego ciśnienia w pęcherzu moczowym oraz jego regularne opróżnianie. Nieprawidłowe unerwienie pęcherza moczowego jest zawsze powiązane z odcinkowym, nieprawidłowym unerwieniem jelita, co w konsekwencji prowadzi do występowania przewlekłych zaparć (bladder and bowel syndrom).[18]

Analiza przeprowadzona u pacjentów operowanych prenatalnie i postnatalnie z powodu przepukliny oponowo-rdzeniowej w naszym materiale wykazała, że dzieci operowane prenatalnie wykazują w sposób istotny statystycznie mają lepsze socjalne trzymanie moczu, mniej zakażeń układu moczowego oraz, również w sposób istotny statystycznie, rzadziej cierpią z powodu zaparć.[19]

Wyniki badań przeprowadzonych w latach 2000-2012 porównujące czynność dolnych dróg moczowych u dzieci operowanych prenatalnie i postnatalnie z powodu MMC nie były zbyt zachęcające. Jednak badania te obejmowały głównie ocenę badania urodynamicznego, w którym, bez względu na ośrodek przeprowadzający prenatalną operację MMC wyniki były podobne. Dlatego wydaje się , że badanie urodynamiczne nie powinno stanowić jedynego kryterium oceny funkcji dolnych dróg moczowych.[ 20,21,22] Koh i współpracownicy w pracy z 2006 roku wykazali, że w analizowanych przez nich grupach dzieci, u których wykonano zamknięcie przepukliny oponowo-rdzeniowej w okresie prenatalnym częściej występowały objawy całkowitego odnerwienia zwieracza zewnętrznego cewki moczowej[23]

W analizowanym przez nas materiale nie potwierdziliśmy takich obserwacji. Lepsze socjalne trzymanie moczu u pacjentów operowanych prenatalnie można tłumaczyć lepiej zachowanymi funkcjami mięśni poprzecznie prążkowanych w tym mięśni przepony moczowo-płciowej , głównie mięśnia zwieracza zewnętrznego cewki moczowej.

Jednak na czynność dolnych dróg moczowych wydaje się mieć wpływ nie tylko czas przeprowadzenia zamknięcia przepukliny oponowo-rdzeniowej ale także wczesne włączenie zintegrowanej profilaktyki powikłań ze strony dolnych dróg moczowych tj. CIC i leków antycholinergicznych u wszystkich pacjentów operowanych z powodu MMC.

Wielu autorów podkreśla także istotnie statystycznie mniejszą liczbę zakażeń układu moczowego u pacjentów operowanych prenatalnie w stosunku do pacjentów operowanych postnatalnie. [24,25]. W badaniach przeprowadzonych w naszym ośrodku udowodniono również statystycznie rzadszą częstość występowania zaparć u pacjentów operowanych prenatalnie w stosunku do tych operowanych po urodzeniu. Te dwa fakty pozostają ze sobą spójne, ponieważ jest wiadomym, że występowanie zaparć zwiększa ryzyko infekcji w układzie moczowym ze względu na utrudnienie całkowitego opróżniania pęcherza moczowego co prowadzi do występowania przewlekłego zalegania moczu w pęcherzu. Brak regularnego i całkowitego opróżniania pęcherza moczowego stanowi jeden z najbardziej istotnych czynników ryzyka występowania zakażeń układu moczowego.

Obecność zaparć jest również złym czynnikiem prognostycznym utrzymania suchości socjalnej. Takie obserwacje potwierdzają badacze z wielu wiodących ośrodków. Dzieci operowane prenatalnie częściej uzyskują suchość socjalną ponieważ znacznie rzadziej cierpią z powodu zaparć.[26,27]

Istotna statystycznie mniejsza częstość występowania zaparć u dzieci operowanych prenatalnie z powodu MMC może być wynikiem zachowania dłuższego odcinka prawidłowo unerwionego jelita grubego.

Wiadomo, że zarówno ośrodkowy jak i obwodowy układ nerwowy płodów i noworodków charakteryzują się bardzo dużą możliwością reorganizacji szlaków nerwowych oraz ich dużą plastycznością co stwarza znacznie większe możliwości regeneracyjne zwłaszcza u płodów. [28]

Wydaje się więc prawdopodobne, że wcześniejsze odseparowanie rdzenia kręgowego i nerwów rdzeniowych od toksycznego działania płynu owodniowego oraz bezpośrednich urazów mechanicznych związanych z ruchami płodu w macicy pozwala na zachowanie większej liczby prawidłowo funkcjonujących szlaków neuronalnych oraz na powstawanie nowych. Zachowanie większej liczby prawidłowo funkcjonujących szlaków neuronalnych daje dziecku szansę na lepszą funkcję układów moczowego, pokarmowego i ruchu w przyszłości.

PODSUMOWANIE

Prenatalna operacja przepukliny oponowo-rdzeniowej dzięki skróceniu czasu ekspozycji rdzenia kręgowego i nerwów rdzeniowych na toksyczne działanie płynu owodniowego oraz ekspozycji na urazy mechaniczne zwiększa szansę na poprawę funkcji układów ruchu, moczowego i pokarmowego, dzięki czemu w sposób istotny statystycznie poprawia jakość życia dzieci z rozszczepem kręgosłupa.

PIŚMIENNICTWO

1. Sadler TW. Embryology of Neural Tube Deveopment. Am J Med Genet C Semin Med Genet. 2005;135:2-8

2. Cope HMcMahon KHeise E, et al. Outcome and life satisfaction of adults with myelomeningocele. Disabil Health J. 2013;3:236-43.

3. Stone AR. Neurourologic evaluation and urologic management of spinal dysraphism. Neurosurg Clin N Am. 1995;2:269-77. Review.

4. Chen GLiao L. Sacral neuromodulation for neurogenic bladder and bowel dysfunction with multiple symptoms secondary to spinal cord disease. Spinal Cord. 2014;16:45-49

5. Grewal J, Carmichael SL, Ma C et al. Maternal periconceptional smoking and alcohol consumption and risk for select congenital anomalies. Birth Defects Res A Clin Mol Teratol. 2008;82:519-26

6. Hüsler MR, Danzer E, Johnson MP et al. Prenatal diagnosis and postnatal outcome of fetal spinal defects with- out Arnold-Chiari II malformation. Prenat. Diagn. 2009;11: 1050-1732

7. Thomas M. The lemon sign. Radiology. 2003;228:206

8. Nicolaides KH, Campbell S, Gabbe SG et al. Ultrasound screening for spina bifida: cranial and cerebellar signs. Lancet. 1986;2:72-74

9. Herman-Sucharska I, Bożek P, Bryll A. Wady rozszczepowe kręgosłupa od diagnostyki do terapii Przegląd Lekarski. 2013;5:344-350

10. Silen U. Bladder function in healthy nenonates and its development during infancy. J Urol 2001; 166:2376-2381

[11. Mueli M, Mueli-Simmen C, Hutchins GM, et eal. The spinal cord lesion in human fetus with myelomeningocele: Implications for fetal surgery. J Pediatr Surg. 1997;32:448-452.

12. Bouchard S, Davey MG, Rintoul NE, et al Correction of hindbrain hernation and anatomy of the vermis after in utero repair of myelomeningocele in sheep. J Pediatr Surg.2003;38:451-458.

13. Adzick NS, Sutton LN, Crombleholme TM, Flake AW. Successful fetal surgery for spina bifida. Lancet. 1998; 352:1675-1676.

14. Adzick NS, Thom EA, Spong CY, et al. A randomized trial of prenatal versus postnatal repair of myelomeningocele. N Engl J Med. 2011; 364:993-1004.

15. Zamłyński J, Olejek A, Koszutski T, et al. Comparsion of prenatal and postnatal treatments of spina bifida in Poland- a non-randomized, single–center study. J Matern Fetal Neonatal Med. 2014;27(14):1409-1417

16. Johnson MP, Sutton LN, Rintoul N et al. Fetal meningomyelocele repair: short term clinical outcomes. Am J Obstet Gynecol. 2003;189: 482-7.

17. Jochymczyk-Wożniak K, Michnik R, Nowakowska K et al. The long- therm effects of surgery in patients with myelomeningocele and their influence on parameters of gait- preeliminary research. Information Technology in Biomedicine , 2018;PP:602-611 ,DOI: 10.1007/978-3-319-91211-0_53

18. Cameron AP, Rodriguez GM, Gursky A et al. The Severity of Bowel Dysfunction in Patients with Neurogenic Bladder J Urol. 2015;194(5):1336-1341.

19. Pastuszka A, Bohosiewicz J, Koszutski T. Prenatal myelomeningocele repair improves urinary continence and reduces the risk of constipation. Neurourol Urodyn. 2018;37:2792-2798.

20. Macedo A Jr, Leal M, Rondon A, Ortiz V, Moron AF et al. Urological evaluation of patients that had undergone in utero myelomeningocele closure: a prospective assessment at first presentation and early follow-up. Do their bladder benefit from it? Neurourol Urodyn. 2015; 34:461-464

21. Clayton DB, Tanaka ST, Trusler L et al. Long-term urological impact of fetal myelomyeninocele closure. J Urol.2011;186(4 Suppl):1581-1585.

22. HoltzbelereinJ, Pope JC IV, Adams MC et al. The urodynamic profile of myelodysplasia in childhood spinal closure during gestation. J Urol. 2000;164:1336-1339.

23. Koh CJ, DeFilippo RE, Borer JG et al. Bladder and external urethral sphincter function after prenatal closure of myelomeningocele. J Urol. 2006;176:2232-2236.

24. Horst M, Mazzone L, Schraner T, Bodmer C, Mohrlen U, Mueli M, Gobert R. Prenatal myelomeningocele repair: Do bladders better? Neurourol Urodyn. 2016;9999:1-8

25. Brock JW,III, Carr MC, Adzick NS et al. Bladder function after fetal surgery for myelomeningocele. Pediatrics. 2015; 136:e906-e913

26. Müller T, Arbeiter K, Aufricht C. Renal function in meningomyelocele: risk factors, chronic renal failure, renal replacement therapy and transplantation. Curr Opin Urol. 2002; 12:479

27. Marshall DF, Boston VE. Does the absence of anal reflexes guarantee a “safe bladder” in children with spina bifida? Eur J Pediatr Surg. 2001;11 Suppl 1:S2

28. Nguyen HT, Benson CB, Bromley B et al. Multidisciplinary consensus on the classification of prenatal and postnatal urinary tract dilatation (UTD)classification system). J Pediatr Urol. 2014;10:982-998

Zachęcamy wszystkich lekarzy, którzy wysunęli podejrzenie wady dysraficznej u płodu do przesłania pacjentki do Śląskiego Centrum Perinatologii, Ginekologii i Chirurgii Płodu w Bytomiu, gdzie zostanie przeprowadzona dalsza szczegółowa diagnostyka oraz będą przedstawione możliwe warianty leczenia takiej wady. Zwracamy również uwagę na fakt , że operacja prenatalnego zamknięcia przepukliny oponowo-rzdzeniowej u płodu nie może być przeprowadzona po 26. tygodniu ciąży, dlatego prosimy o kierowanie Pacjentek w jak najwcześniejszym tygodniu ciąży.

Konflikt interesów:

Wszyscy autorzy deklarują brak konfliktu interesów

Autor korespondujący

Agnieszka Pastuszka

Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach,

Oddział Chirurgii i Urologii Dziecięcej

ul. Medyków 16, 40-752 Katowice

tel: +48 694 413 617

32 2071750

e-mail: pastuszkowa@hotmail.com

Nadesłano: 13.02.2019

Zaakceptowano: 18.03.2019

A

B

C

Ryc. 1. Przepuklina oponowo-rdzeniowa- postać tylna wady:

A. przepuklina oponowo-rdzeniowa zamknięta;

B. przepuklina oponowa otwarta;

C. przepuklina oponowo-rdzeniowa otwarta.

Ryc. 2. Przepuklina oponowo-rdzeniowa- postać przednia wady

A. przepuklina oponowo-rdzeniowa zamknięta;

B. przepuklina oponowa otwarta;

C. przepuklina oponowo-rdzeniowa otwarta.

A

B

C

Tabela 1. Trójpunktowa oceny płodu

I punkt

Ocena OUN – cechy: objaw cytryny, banana, wentrykulomegalii, malformacji Chiariego II z określeniem stopnia wgłobienia tyłomózgowia

II punkt

Lokalizacja górnego poziomu uszkodzenia, definiowanego jako poziom kręgosłupa, przy którym rozejście się jąder kostnienia jest po raz pierwszy widoczne w serii „skanów”

III punkt

Obrazowanie kończyn dolnych w osi bocznej – 2 kości długie kończyny i pięta w tej samej projekcji; badanie w kierunku zmian deformacyjnych (koślawość, szpotawośc stopy)

Tabela 2. Kryteria kwalifikacji płodu do operacji prenatalnej.

Wskazania ze strony płodu

Przeciwskazania ze strony matki

Wiek ciążowy 21-26 Hbd

Ciąża bliźniacza, nawet jeśli oba płody dotknięte są wadą

Potwierdzony prawidłowy kariotyp

Infekcja wewnątrzmaciczna

Brak innych towarzyszących wad wrodzonych

Patologia łożyska oraz wystąpienie infekcji

Średnica komory bocznej <17 mm

Stwierdzenie czynności skurczowej mięśnia macicy maci

Górny poziom uszkodzenia MMC poniżej Th 1

BMI powyżej28

Potwierdzony w MRI zespół Arnolda Chiariego II (stopień II wgłobienia tylnojamowego)

Cukrzyca lub inne choroby metaboliczne

Wiek ciężarnej poniżej 18 r.ż

Ryc. 3. Badanie USG płodu – widoczny rozszczep kręgosłupa w odcinku L-S.

Ryc. 4. Badanie MRI płodu – widoczny rozszczep kręgosłupa w odcinku L-S.