PRACA POGLĄDOWA

REVIEW ARTICLE

PRZEGLĄD WYBRANYCH TESTÓW STOSOWANYCH DO OCENY STANU FUNKCJONALNEGO U OSÓB STARSZYCH

OVERVIEW OF SELECTED TESTS USED TO ASSESS THE FUNCTIONAL STATUS OF ELDERLY

Magdalena Sobiech1, Maciej Kochman1, Małgorzata Drelich2, Tomasz Blicharski1, Mirosław Jabłoński1

1KATEDRA I KLINIKA REHABILITACJI I ORTOPEDII, UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE, LUBLIN, POLSKA

2KATEDRA I KLINIKA REHABILITACJI I ORTOPEDII, II ZAKŁAD FIZJOTERAPII UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE, LUBLIN, POLSKA

Streszczenie

Aktywność fizyczna to jeden z najważniejszych elementów zdrowego stylu życia oraz determinant stanu zdrowia fizycznego i psychicznego człowieka. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia zbyt mała aktywność fizyczna jest czwartym w kolejności najczęstszym czynnikiem ryzyka odpowiedzialnym za przedwczesne zgony na świecie. Bardzo duże znaczenie dla zdrowia ma regularne uprawianie sportu i aktywnego wypoczynku. Ćwiczenia fizyczne to najskuteczniejsza metoda stosowana przez fizjoterapeutów w zapobieganiu procesowi starzenia się organizmu i spowolnieniu go, a w konsekwencji zapobieganiu chorobom ludzi starszych (osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie, urazy). Ruch fizyczny wpływa pozytywnie na jakość życia i funkcje poznawcze tych osób.

Program fizjoterapeutyczny powinien być oparty na treningu funkcjonalnym, który angażuje cały organizm człowieka. Do zaplanowania, a następnie monitorowania skuteczności treningu wykorzystuje się różnego rodzaju testy do oceny stanu funkcjonalnego pacjenta, specjalnie opracowane dla osób starszych. Testy te oparte są na całościowej ocenie geriatrycznej, uwzględniającej stan zdrowia, sprawność fizyczną i umysłową oraz uwarunkowania socjalno – środowiskowe.

Słowa kluczowe: starzenie się, aktywność fizyczna, ocena funkcjonalna

Abstract

Physical activity is one of the most important element of a healthy lifestyle and determinant of the physical and mental health. According to the WHO, limited physical activity is the fourth most common premature deaths risk factor in the world. Regular sport and active recreation is very important for our health. Physical exercise is the most effective method used by physiotherapists to prevent and slow down the aging process of the body, and consequently, diseases of elderly, such as: osteoporosis, injuries caused by falls, diabetes or hypertension. Physical activity has a positive effect on the quality of life and cognitive functions of elderly. People over 65 years constitute about 40-50% of people who require specialist medical care in the world. Therefore, health and medical professionals dealing with preventive healthcare and treatment of elderly people should have basic knowledge in geriatric rehabilitation, as well as to be able to plan suitable physiotherapy program adequate to the needs of older people. To assess the functional status of the patient, as well as the effectiveness of the training, various types of functional tests are used, specially designed for the elderly. These tests are based on the Comprehensive Geriatric Assessment (COG) considering the state of health, physical and mental fitness as well as socio-environmental conditions. The physiotherapeutic program should be based on functional training involving the entire human body, i.e. nervous, muscular, skeletal, sensory and balance systems.

Key words: aging, physical activity, functional

Wiad Lek 2019, 72, 9 cz I, 1697-1702

WSTĘP

Regularne uprawianie sportu wpływa korzystnie na zdrowie fizyczne i psychiczne człowieka. Systematyczne ćwiczenia pełnią istotną rolę w prewencji pierwotnej oraz wtórnej wielu chorób, takich jak: choroby układu krążenia, depresja, choroby nowotworowe, otyłość, zespół słabości, choroby zwyrodnieniowe stawów i inne. Odpowiednia dawka ruchu umożliwia zmniejszenie ryzyka zachorowań na wyżej wymienione choroby. Ponadto systematyczne uprawianie sportu pomaga radzić sobie ze stresem, rozładowuje napięcie psychiczne i poprawia samopoczucie [1, 2]. Hipokinezja, czyli brak dostatecznej ilości ruchu, ma bezpośredni wpływ na pogorszenie stanu zdrowia pacjentów, pogłębiając przy tym obecne patologie i niepełnosprawność [2].

Starzenie się jest naturalnym długotrwałym i nieodwracalnym procesem fizjologicznym zachodzącym w organizmie człowieka. Przebiega co najmniej w trzech płaszczyznach: biologicznej, psychologicznej i społeczno-socjalnej. Rozpoczyna się w wieku średnim i nasila wraz z upływem czasu, prowadząc do zmian narządowych. Końcowym okresem procesu starzenia jest starość. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO – World Health Organization) za początek wieku starczego przyjmuje się 60. rok życia (r.ż.). Starość podzielono na trzy okresy: 60.–75. r.ż. – wiek podeszły (wczesna starość), 75.–90. r.ż. – wiek starczy (późna starość), 90. r.ż. i powyżej – wiek sędziwy (długowieczność). Przebiegające wraz z wiekiem zmniejszenie rezerw czynnościowych narządów zaburzenia homeostazy prowadzą do utraty siły mięśniowej, elastyczności mięśni, ruchomości stawów, a także koordynacji ruchowej i równowagi, zwiększając przy tym ryzyko upadków oraz urazów [1].

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Aktywność fizyczna definiowana jest jako dowolny ruch ciała wyzwalający napięcie mięśni wymagający wydatkowania znacznie większej energii. „Mianem aktywności ruchowej lub fizycznej określa się wysiłek mięśniowy wywołujący w organizmie zespół zmian, które prowadzą do wydatku energetycznego wyższego niż poziom spoczynkowy” [3]. Przeważnie jest to forma ruchu spokojnego, niewymagająca dużego nakładu energii [4]. Obejmuje wszelkie formy aktywności, czyli rekreacyjną aktywność fizyczną (większość dyscyplin sportowych), wyczynowe uprawianie sportu, aktywność fizyczną w domu i w terenie. Według WHO na poziom aktywności fizycznej znaczny wpływ ma środowisko i czynniki osobnicze, istotne w planowaniu usprawniającego postępowania fizjoterapeutycznego.

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia niedostateczna aktywność fizyczna jest czwartym w kolejności czynnikiem ryzyka odpowiedzialnym za przedwczesne zgony i śmiertelność na świecie [5]. Lees i Booth wprowadzili termin „zespołu siedzącej śmierci” w celu podkreślenia szkodliwości skutków sedenteryjnego trybu życia [6]. Rowe i Kahn wprowadzili natomiast termin „starzenia się z sukcesem”, który charakteryzuje się pozytywnym wpływem działań prozdrowotnych wynikających ze stylu życia i radzenia sobie ze stresem. Aby starzeć się w ten sposób należy utrzymać wysoką sprawność fizyczną i umysłową, aktywnie angażować się w życie społeczne oraz aktywnie przeciwdziałać chorobom i niepełnosprawności [7].

W celu wyznaczenia optymalnej dawki aktywności fizycznej wprowadzono pojęcie minimalnej dawki aktywności fizycznej w ciągu dnia lub tygodnia, koniecznej do utrzymania dobrego stanu psychofizycznego oraz określenia optymalnej ilości aktywności fizycznej, potrzebnej do uzyskania zakładanego efektu [5]. Zalecana dawka aktywności zależy od wielu czynników, między innymi: wieku osoby ćwiczącej, stanu jej zdrowia, poziomu wydolności sprawności fizycznej organizmu, wytrenowania, czy czynników środowiskowych. Zbyt małe obciążenia nie przynoszą spodziewanych efektów fizjologicznych, a nadmierny, niedostosowany do wieku, stanu zdrowia możliwości wysiłek fizyczny może być szkodliwy. W związku z tym dla wszystkich dbających zdrowie i chcących utrzymać optymalną sprawność fizyczną na długie lata życia, zaleca się ćwiczenia wytrzymałościowe (inaczej aerobowe). Według WHO osoby dorosłe (zdrowe) w wieku 18–65 lat powinny wykonywać trening umiarkowany 5 dni w tygodniu przez minimum 30 minut lub bardzo intensywny trening 3 dni w tygodniu przez minimum 30 minut. U osób starszych powyżej 65. roku życia duże znaczenie ma trening siłowy wzmacniający kończyny górne i dolne oraz ćwiczenia równoważne zapobiegające upadkom [5, 8, 9].

Wielu badaczy mierzy aktywność fizyczną na podstawie liczby kroków wykonywanych czasie spacerów. Minimalna dawka dzienna kroków wynosi około 10 000. Norma ta nie sprawdza się jednak u dzieci i osób dorosłych otyłych, dla których jest ona zbyt niska, a dla osób starszych przewlekle chorych jest niemożliwa do osiągnięcia. Zalecenia dla osób zdrowych w wieku 20–50 lat to liczba 7000 –13 000 kroków dziennie, dla osób powyżej 50. r.ż. 6000–8500 kroków, a dla młodzieży w wieku 14–16 lat – 11 000–12 000 kroków dziennie [10].

Centrum Kontroli Chorób i Prewencji (CDC) przedstawiło zalecenia dotyczące aktywności fizycznej osób starszych. Jest to co najmniej 150 minut fizycznej aerobowej aktywności na tydzień średniej intensywności (marsz) oraz ćwiczenia siłowe wzmacniające kończyny górne i dolne, klatkę piersiową, brzuch, tułów, wykonywane minimum dwa razy w tygodniu oraz codziennie wykonywane ćwiczenia równoważne, koordynacyjne i rozciągające [2].

Ćwiczenia fizyczne to najskuteczniejsza metoda stosowana przez fizjoterapeutów zapobieganiu i spowolnieniu procesów starzenia się organizmu, a w konsekwencji chorobom ludzi starszych, takich jak: osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze oraz urazom w następstwie upadków. Program fizjoterapeutyczny powinien być oparty na treningu funkcjonalnym, który angażuje cały organizm człowieka: układ nerwowy, mięśniowy, szkieletowy, zmysły czucia, równowagi oraz narządu wzroku.

METODY OCENY STANU FUNKCJONALNEGO OSÓB STARSZYCH

W celu planowania, a następnie monitorowania adekwatnego do potrzeb osób starszych programu usprawniania, niezbędne jest badanie stanu funkcjonalnego, opartego na całościowej ocenie geriatrycznej (COG – Comprehensive Geriatric Assessment) uwzględniającej stan zdrowia, sprawność fizyczną i umysłową oraz uwarunkowania socjalno-środowiskowe. W tym celu stosuje się wystandaryzowane testy (skale, kwestionariusze). Ich dobór powinien być indywidualny zależności od stanu zdrowia pacjenta, jego wydolności i problemów w komunikacji związanych między innymi zaburzeniami słuchu, mowy czy demencją starczą [11].

Sprawność funkcjonalna rozumiana jest jako niezależność w czynnościach życiowych, które można podzielić na podstawowe, warunkujące samodzielność w najbliższym otoczeniu oraz złożone, pozwalające na sprawne pełne funkcjonowanie bez pomocy innych osób.

Skalą badającą podstawowe czynności życiowe jest skala Katza ADL (Activities of Daily Living). Ocenia ona możliwość samodzielnego wykonania sześciu czynności, takich jak:

kąpanie się,

ubieranie i rozbieranie się,

korzystanie z toalety,

wstawanie z łóżka i przemieszczanie się,

samodzielne jedzenie,

kontrolowane wydalanie moczu i stolca [11].

W piśmiennictwie można spotkać różną punktację powyższych czynności. Jedna z nich ocenia je w skali od 1 do 3, gdzie przy całkowitej samodzielności uzyskuje się 3 punkty, gdy pacjent wymaga częściowej pomocy – 2, a przy braku samodzielności – 1 punkt. Częściej stosowana jest odpowiednio punktacja 1–0,5 – 0 punktu, a nawet wersja prostsza, gdzie 1 punkt oznacza samodzielne wykonanie czynności, a 0 – brak możliwości jej wykonania. Kryterium: 5 – 6 punktów określa osoby sprawne, 3 – 4 punkty – osoby umiarkowanie niesprawne, 2 punkty i poniżej – osoby znacznie niesprawne. Niska punktacja świadczy o niezdolności do samodzielnego funkcjonowania [11].

Do oceny czynności złożonych wykorzystywana jest skala Lawtona IADL (Instrumental Activities of Daily Living), która pozwala określić umiejętność funkcjonowania w otoczeniu:

korzystanie z telefonu,

lokomocję do miejsc poza odległością spaceru,

robienie zakupów,

przygotowanie posiłków,

wykonywanie prac domowych (sprzątanie),

majsterkowanie / pranie swoich rzeczy,

przygotowywanie / przyjmowanie leków,

gospodarowanie pieniędzmi.

Zakres punktacji wynosi od 1 do 3 punktów. Maksymalnie można otrzymać 24 punkty. W innej interpretacji punktów: 1 oznacza samodzielne wykonanie danej czynności, a 0 – brak takiej możliwości lub z pomocą. Ogólna liczba punktów ma znaczenie tylko w odniesieniu do konkretnego pacjenta, a spadek tej liczby w czasie świadczy o pogarszaniu się jego ogólnego stanu [11].

Inna skalą sprawności pacjenta, poddającą ocenie podstawowe czynności życiowe, jest skala Barthel (Index Barthel). Bierze się pod uwagę:

spożywanie posiłków (0 punktów – nie jest w stanie samodzielnie jeść; 5 – potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masłem itp. lub wymaga zmodyfikowanej diety; 10 – samodzielnie, niezależnie),

przemieszczanie się (z łóżka na krzesło i z powrotem, siadanie) 0 punktów – nie jest w stanie, nie zachowuje równowagi przy siedzeniu; 5 – większa pomoc (fizyczna, jedna lub dwie osoby); 10 – mniejsza pomoc (słowna lub fizyczna); 15 – samodzielnie),

utrzymanie higieny osobistej (0 punktów – potrzebuje pomocy przy czynnościach osobistych; 5 – niezależny przy myciu twarzy, czesaniu się, myciu zębów, goleniu (z zapewnionymi pomocami),

korzystanie z toalety (WC) (0 punktów – zależny; 5 – potrzebuje niewielkiej pomocy, ale może pewne rzeczy zrobić sam; 10 – niezależny, zdejmowanie, zakładanie, ubieranie się, podcieranie),

mycie / kąpiel całego ciała (0 punktów – zależny; 5 – niezależny lub pod prysznicem),

poruszanie się (po powierzchniach płaskich) (0 punktów – nie porusza się lub dystans <50 m; 5 – niezależny na wózku, wliczając zakręty >50 m; 10 – spacery z pomocą (słowną lub fizyczną) jednej osoby >50 m; 15 – niezależny, ale może potrzebować pewnej pomocy, np. laski, dystans >50 m),

wchodzenie i schodzenie po schodach (0 punktów – nie jest w stanie; 5 – potrzebuje pomocy (słownej, fizycznej, przenoszenia); 10 – samodzielny),

ubieranie i rozbieranie się (0 punktów– zależny; 5 – potrzebuje pomocy, ale może wykonać połowę czynności bez pomocy; 10 – niezależny –zapinanie guzików, zamka, sznurowanie),

kontrolowanie stolca/zwieracza odbytu (0 punktów – nie panuje nad oddawaniem stolca (lub potrzebuje lewatywy); 5 – czasami popuszcza – zdarzenia przypadkowe; 10 – panuje/utrzymuje stolec),

kontrolowanie moczu/zwieracza pęcherza moczowego (0 punktów – nie panuje nad oddawaniem moczu lub cewnikowany i na skutek tego niesamodzielny; 5 – czasami popuszcza – zdarzenia przypadkowe; 10 – panuje/utrzymuje mocz).

Maksymalnie można otrzymać 100 punktów. Uzyskanie od 0 do 20 punktów oznacza całkowitą niesamodzielność, od 20 do 80 punktów – pacjent w pewnym stopniu potrzebuje pomocy innych osób, a od 80 do 100 punktów oznacza, że przy niewielkiej pomocy chory może funkcjonować samodzielnie [11].

Innym testem do oceny sprawności funkcjonalnej osób starszych jest Pomiar Niezależności Funkcjonalnej (FIM – The Functional Independence Measure). Określa możliwość:

samoobsługi (spożywanie posiłków, dbałość o wygląd i higienę osobistą, kąpiel, ubieranie górnej i dolnej części ciała, toaleta),

kontroli zwieraczy (oddawanie moczu, stolca),

mobilności (przechodzenie z łóżka na krzesło lub wózek, siadanie na muszli klozetowej, wchodzenie pod prysznic lub do wanny),

lokomocji (chodzenie lub jazda na wózku, schody),

komunikacji (zrozumienie, wypowiadanie się)

świadomości społecznej (kontakty międzyludzkie, rozwiązywanie problemów, pamięć).

Za każdą czynność oceniany pacjent może otrzymać od 1 do 7 punktów: gdzie 7 punktów oznacza pełną niezależność, 6 – umiarkowaną niezależność (wykorzystywane są urządzenia pomocnicze), 5 – umiarkowaną niezależność (konieczny jest nadzór lub asekuracja), 4 – potrzebna minimalna pomoc (pacjent wykonuje samodzielnie więcej niż 75% czynności); 3 – potrzebna umiarkowana pomoc (od 50 do 74% czynności), 2 – potrzebna maksymalna pomoc (od 25 do 50% czynności), 1 punkt – całkowitą zależność (pacjent wykonuje samodzielnie mniej niż 25% czynności) [12].

U osób starszych w następstwie postępujących zmian w układzie krążenia, oddychania, nerwowym i narządu ruchu, pogorszeniu ulega wydolność fizyczna, a tym samym tolerancja wysiłku fizycznego.

Skalą oceniającą tolerancję wysiłkową jest skala subiektywnego odczuwania wysiłku według Borga (RPE scale – Rate of Perceived Exertion scale), umożliwiająca określenie rodzaju i intensywności ćwiczeń w odniesieniu do odczuwanego zmęczenia/wysiłku. Wynik 20 to poziom wysiłku maksymalny, 19 – wysiłek ekstremalnie ciężki, 17 – bardzo ciężki, 16 – 15 – ciężki, 13 – dość ciężki, 12 umiarkowany, 11 – lekki, 9 – bardzo lekki, 6 – bez wysiłku [11, 13].

Problemem ludzi starszych stają się zaburzenia koordynacji ruchowej i równowagi, które stanowią ryzyko upadków i uszkodzeń narządu ruchu. Do oceny zaburzeń kontroli postawy ciała można posłużyć się kilkoma testami. Jedną z metod oceny równowagi statycznej jest próba Romberga. W tym badaniu pacjent stoi swobodnie z rękami wzdłuż ciała lub skrzyżowanymi na piersiach i ściśle złączonymi nogami, z oczami zamkniętymi lub otwartymi. Zaburzenia równowagi w formie znacznego wychylenia od osi, utrata równowagi lub upadek mogą świadczyć zaburzeniach proprioreceptywnych w przebiegu uszkodzeń rdzenia kręgowego (test ujemny przy oczach otwartych i dodatni przy zamkniętych), a także uszkodzeniach błędnika lub móżdżku (wychylenia przód-tył) (test dodatni przy otwartych i zamkniętych oczach) [11, 14].

W teście „wstań i idź” (Test Up and Go) ocena równowagi dynamicznej i chodu dokonywana jest po wykonaniu określonej sekwencji ruchów, polegających na wstaniu z krzesła, pokonaniu dystansu 3 m do określonego celu, wykonaniu obrotu i powrotu do pozycji wyjściowej. Wynik mierzony jest czasem wykonania zadania. Jeżeli pacjent wykonał test w czasie krótszym niż 10 sekund, świadczy to o prawidłowej sprawności funkcjonalnej i niskim ryzyku upadków. Wykonanie tych czynności w czasie od 10 do 19 sekund oznacza, że badany może samodzielnie wychodzić na zewnątrz, nie potrzebuje sprzętu pomocniczego do chodzenia, jest samodzielny w większości czynności dnia codziennego, jednak wskazana jest pogłębiona ocena ryzyka upadków (wynik świadczący o średnim ryzyku upadków). Wykonanie testu w czasie powyżej 19 sekund świadczy o znacznie ograniczonej sprawności funkcjonalnej. Pacjent nie powinien samodzielnie wychodzić na zewnątrz, zalecany jest sprzęt pomocniczy do chodzenia (wynik świadczy o dużym ryzyku upadków) [11, 14].

Innym testem do oceny równowagi i ryzyka upadków jest czynnościowy test sięgania (FRT – The Functional Reach Test). Polega on na wykonaniu trzykrotnie maksymalnego sięgnięcia ręką przód w pozycji stojącej bokiem do ściany, bez zmiany położenia stóp ustawionych w rozkroku na szerokość ramion. Wynik stanowi średnia arytmetyczna z trzech wykonanych pomiarów. Wynik uznaje się za prawidłowy, gdy pacjent sięgnie ręką powyżej 25 cm. Wynik w granicach 15–25 cm interpretuje się jako dwukrotny wzrost, a poniżej 15 cm – jako czterokrotny wzrost ryzyka upadków [11, 16].

Do oceny równowagi statycznej i dynamicznej stosuje się funkcjonalną skalę równowagi Berga (BFBT – The Berg Functional Balance Test). Test polega na wykonaniu 14 czynności w określonej kolejności: przejście z pozycji siedzącej do stojącej, stanie bez podparcia, siedzenie bez podparcia, przejście z pozycji stojącej do siedzącej, transfery (przesiadanie się), stanie zamkniętymi oczami, stanie ze złączonymi stopami, sięgnięcie w przód wyprostowaną kończyną górną podczas stania, podniesienie przedmiotu z podłogi, spojrzenie za siebie, obrót o 360 stopni, stawianie naprzemiennie stóp na taborecie, stanie bez podparcia jedną stopą przed drugą, stanie na jednej nodze. Każdy kolejnych elementów testu oceniany jest w skali 0–4 punkty. Maksymalna liczba punktów możliwych do uzyskania wynosi 56. Skala ta została uznana za złoty standard dla oceny równowagi czynnościowej [11–16].

Skala Tinetti (Tinetti Test, POMA – Performance-Oriented Mobility Assessment) do oceny równowagi i chodu składa się z dwóch części. W pozycji siedzącej na twardym krześle, bez poręczy, ocenie podlegają następujące czynności wykonywane przez badającego:

utrzymanie równowagi podczas siedzenia (0 punktów – jeśli pochyla się lub ześlizguje krzesła, 1 punkt – jeśli zachowuje równowagę),

wstawanie z miejsca (0 – niezdolny, 1 – wstaje pomagając sobie rękami, 2 – wstaje bez pomocy rąk),

próby wstawania z miejsca (0 – niezdolny bez pomocy, 1 – wstaje, ale potrzebuje kilku prób, 2 – wstaje od razu),

utrzymanie równowagi bezpośrednio po wstaniu z miejsca przez pierwsze 5 sekund (0 – stoi niepewnie, 1 – stoi pewnie, ale podpiera się, 2 – stoi pewnie, bez podparcia),

utrzymanie równowagi podczas stania (0 – stoi niepewnie, 1 – stoi pewnie, ale na szerokiej podstawie lub podpierając się, 2 – stoi bez podparcia, ze złączonymi stopami),

próba trącania – trzykrotne trącanie dłonią w klatkę piersiową na wysokości mostka (0 zaczyna się przewracać, 1 – zatacza się, ale utrzymuje pozycję, 2 – stoi pewnie),

próba trącania przy zamkniętych oczach badanego (0 – stoi niepewnie, 1 – stoi pewnie),

obracanie się o 360 stopni (0 – ruch przerywany, 1 – ruch ciągły, 2 – zatacza się, chwyta się przedmiotów),

siadanie (0 – niepewne, 1 – pomaga sobie rękami, 2 – pewny ruch).

W drugiej części testu Tinetti badany najpierw staje obok badającego, następnie idzie wzdłuż pokoju zwykłym krokiem, a później szybkim, posługując się laską lub chodzikiem w przypadku, gdy używa pomocy na co dzień. Ocenie podlega:

zapoczątkowanie chodu bezpośrednio po wydaniu polecenia (0 punktów – wahanie lub kilkakrotne próby ruszenia z miejsca, 1 – start bez wahania),

długość i wysokość kroku (A – zasięg ruchu prawej stopy: 0 punktów – nie przekracza miejsca stania lewej stopy, 1 – przekracza, 0 – prawa stopa nie odrywa się całkowicie od podłogi, 1 – odrywa się całkowicie; B – zasięg ruchu lewej stopy: 0 – nie przekracza miejsca stania prawej stopy, 1 – przekracza, 0 – lewa stopa nie odrywa się całkowicie od podłogi, 1 – odrywa się całkowicie),

symetria kroku (0 – długość kroku obu stóp nie jest jednakowa, 1 – długość kroku obu stóp wydaje się równa),

ciągłość chodu (0 – zatrzymywanie się pomiędzy poszczególnymi krokami, brak ciągłości chodu, 1 – chód wydaje się ciągły),

ścieżka chodu na odcinku około 3 metrów (0 – wyraźne odchylenie od toru, 1 – niewielkie odchylenie lub korzystanie z przyrządów pomocniczych, 2 – prosta ścieżka, bez pomocy),

tułów (0 – wyraźne kołysanie lub korzystanie z przyrządów pomocniczych, 1 – brak kołysania, ale zginane są kolana lub plecy, 2 – brak zginania kolan, pleców, nie korzysta z przyrządów pomocniczych),

pozycja podczas chodzenia (0 – rozstawione pięty, 1 – pięty prawie się stykają w trakcie chodzenia).

Z pierwszej części badania można uzyskać maksymalnie 12 punktów, a z drugiej 16. Łącznie z obu części wynik poniżej 19 punktów oznacza, że ryzyko upadku u badanej osoby jest pięciokrotnie wyższe w porównaniu do osoby zdrowej. Wynik pomiędzy 19 a 24 świadczy o skłonności do upadków [4].

W planowaniu programu usprawniającego osób wieku starczego istotna jest ocena ruchomości stawów, dolegliwości bólowych stawowych, kontroli motorycznej kończyny górnej i dolnej, równowagi i czucia. Badanie powyższych elementów przeprowadza się w teście Fugl-Meyer (The Fugl- Meyer Test). Za każde zadanie wykonane samodzielnie można otrzymać 2 punkty, wykonane częściowo samodzielnie – 1 punkt, a za zadanie niewykonane – 0. Maksymalnie można uzyskać 226 punktów (66 – za czynności motoryczne dla kończyny górnej i 34 – dla kończyny dolnej, 14 – za utrzymanie równowagi, funkcje czuciowe – 24, a dolegliwości bólowe stawów – 44) [11].

Test Fullerton (Senior Fitness Test) stosowany jest u osób starszych do oceny podstawowych wskaźników sprawności fizycznej: siły górnej i dolnej części ciała, wytrzymałości aerobowej, koordynacji ruchowej i równowagi. Składa się z 6 kolejno wykonywanych części:

próba zginania przedramienia (Arm Curl Test),

próba „drapania po plecach” (Back Scratch),

wstawianie z krzesła w ciągu 30 sekund (30 Second Chair Stand),

próba „siad i dosięgnięcie” (Chair Sit-and-Reach),

próba „wstań i idź” (8 – Foot Up-and-Go),

test 6-minutowego marszu (6-Minute Walk Test) lub próba 2-minutowego marszu w miejscu (2-Minute Step-in-Place).

Wyniki odnosi się do przyjętych norm dla kobiet i mężczyzn oraz przynależności do siedmiu kategorii wiekowych: 60–64, 65–69, 70–74, 75–79, 80–84, 85–89, 90–94 lat [14, 17].

Skale i testy przeprowadzane są przez personel medyczny: lekarza, fizjoterapeutę, pielęgniarkę, psychologa, pracownika socjalnego przy udziale rodziny. Ich regularne wykonywanie daje informację zwrotną na temat postępów usprawniania i stanu funkcjonalnego chorego.

PODSUMOWANIE

Aktywność fizyczna stanowi istotny czynnik kształtowania nawyków i innych postaw zdrowotnych uczących prozdrowotnej formy spędzania wolnego czasu. Prace i badania nad określeniem skutecznych norm aktywności ruchowej i oceny poziomu aktywności fizycznej ciągle trwają. Udoskonalane metody i techniki pomiaru uwzględniają szybko zmieniające się warunki i styl życia wynikające z rozwoju cywilizacyjnego. Liczba testów kwestionariuszy do oceny sprawności oraz wydolności starzejącego się pacjenta świadczy trudnościach w doborze optymalnego i obiektywnego badania diagnostycznego. Przy doborze testu należy zwrócić uwagę na bezpieczeństwo pacjenta, a także łatwość jego wykonania i możliwość ewaluacji procesu rehabilitacji.

Zadaniem fizjoterapii jest opracowanie i wdrożenie skutecznego programu rehabilitacji, ukierunkowanego na poprawę sprawności, zadań możliwych do wykonania, pomimo ograniczeń wynikających z wieku oraz współistniejących chorób i niepełnosprawności. W planowaniu fizjoterapii celem nadrzędnym powinno być pośrednie wpłynięcie na patologię i ograniczenia poprzez poprawę mobilności, funkcjonowania i jakości życia, a tym samym usprawnienie pacjenta.

Piśmiennictwo

1. Leszczyńska A. Sport to zdrowie! Refleksje o aktywności fizycznej Polaków. Acta Univ Lodz. Folia Sociol. 2013;45:179-189.

2. Patric J. VanBeveren. Ćwiczenia i aktywność fizyczna osób starszych. In: Guccione A. A, Wong R. A, Avers D. Fizjoterapia kliniczna w geriatrii red. M. Żak, Z. Śliwiński. Wrocław: Elsevier. 2012;3:31-54.

3. Przewęda R. Promocja zdrowia przez wychowanie fizyczne. In: Karski JK. Prom Zdr. Warszawa: Ignis. 1999: 201.

4. Chodzko- Zajko WJ, Proctor DN et al. Exercises and physical activity for older adults. Med. Sci Sports Exerc. 2009;41 (7):1510-1530. Medline abstracts.

5. Siwiński W, Rasińska R. Aktywność fizyczna jako zasadniczy cel stylu życia i zdrowia człowieka. Pielęg Pol. 2015;2(56).

6. Lees SJ, Booth FW. Sedendary death syndrome. Can J Appl Physiol. 2004;29 (4): 447-460. Medline abstracts.

7. Zasadzka E, Wieczorowska-Tobis K. Zmiany w układzie ruchu w procesie starzenia się. Gerontol Pol. 2014;3:161-165.

8. Haksell WL. Physical Activity, Fitness and Health. Human Konetic. 2006; 303-317.

9. Wold Health Organization: global reccomendations on physical activity and public health. 2010, http:/ whqlibdoc.who.int/ publication/2010/9789241599979_eng.pd.

10. Tudor-Locke CE, Bassett Jr DR. How many steps/day are enough? Preminary pedometer indices for public health. Sports Me. 2004;34:1-8.

11. Klukowski K. Diagnostyka fizjoterapeutyczna (funkcjonalna) w geriatrii. In: Ronikier A. Diagnostyka funkcjonalna w fizjoterapii. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 2012:143-158.

12. Zieliński W, Wieliński D. Normy sprawności fizycznej populacji polskiej od 65 roku życia. In: Maciaszek J, Szeklicki R, Osiński W (eds). Aktywność fizyczna w wieku starszym w badaniach naukowych. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 2012;133-141.

13. Smarż K, Jaxa-Chamiec T, Budaj A. Metody oceny wydolności fizycznej pacjentów kardiologicznych-elektrokardiograficzny, spiroergometryczny i echokardiograficzny test wysiłkowy. Post Nauk Med. 2015;28(11B).

14. Kostiukow A, Rostkowska E, Samborski W. Assestment of postural balance function Annales Acad Emed Estet. Rocz PAM. 2009;55(3):102-109.

15. Staszczak-Gawełda I, Szczygielska-Babiuch A, Puzio G et al. Ocena sprawności funkcjonalnej osób starszych z lekkim otępieniem. Gerontol Pol. 2013;4:127-132

16. Szostek-Rogula S, Zamysłowska-Szmytke E. Przegląd skal i testów dla oceny czynnościowej pacjenta z zawrotami głowy i zaburzeniami równowagi. Otolaryngologia. 2015;14(3):141-149.

17. Mętel S, Kwiatkowska, Głodzik J, Szczygieł E. Wykorzystanie testu Functional Strength w ocenie stanu funkcjonalnego oraz w monitorowaniu procesu rehabilitacji medycznej osób starszych. Gerontol Pol. 2012;20(4):148–154.

Numery ORCID autorów:

Magdalena Sobiech – 0000-0003-4923-5444

Maciej Kochman – 0000-0003-0174-7133

Małgorzata Drelich – 0000-0001-6709-0440

Tomasz Blicharski – 0000-0001-9747-8817

Mirosław Jabłoński – 0000-0002-7490-4745

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Magdalena Sobiech

Katedra i Klinika Rehabilitacji i Ortopedii,

Uniwersytetu Medycznego w Lublinie,

Ul. Jaczewskiego 8, 20-090 Lublin,

Tel. +48500286400

e-mail: magda.sobiech@op.pl

Nadesłano: 03.04.2019

Zaakceptowano: 18.07.2019