PRACA POGLĄDOWA

REVIEW ARTICLE

OTYŁOŚĆ A OSTEOPOROZA – POWIĄZANIA MIĘDZY TKANKĄ TŁUSZCZOWĄ I KOSTNĄ

OBESITY AND OSTEOPOROSIS-CONNECTIONS BETWEEN ADIPOSE TISSUE AND BONE.

Joanna Głogowska-Szeląg1, Marta Szeląg2, Mateusz Stolecki3, Marek Kudła4

1ZAKŁAD PATOFIZJOLOGII, KATEDRA PATOFIZJOLOGII I ENDOKRYNOLOGII, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, ZABRZE, POLSKA

2SKN III KATEDRA I ODZIAŁ KLINICZNY KARDIOLOGII, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, ZABRZE, POLSKA

3KATEDRA I ODDZIAŁ KLINICZNY GINEKOLOGII, POŁOŻNICTWA I GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, BYTOM, Polska

4KATEDRA I ODDZIAŁ KLINICZNY PERINATOLOGII I GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY, TYCHY, POLSKA

STRESZCZENIE

Wywodzące się z tej samej tkanki tkanka tłuszczowa i tkanka kostna pełnią zasadniczo różne funkcje, mimo to istnieje dosyć powszechny pogląd, że nadmiar tkanki tłuszczowej może ochronnie wpływać na masę tkanki kostnej zapobiegając utracie masy kostnej i chronić przed rozwojem osteoporozy. Tkanka tłuszczowa jest aktywną endokrynnie tkanką wydzielającą szereg czynnych biologicznie związków mających wpływ także na kość. Adipocyt i osteoblast wywodzą się z wspólnej komórki prekursorowej, w związku z tym zaburzenia wydzielania adipocytokin mogą odgrywać nie tylko rolę w patogenezie otyłości, ale wywierają również różnorodny wpływ na tkankę kostną. Sugeruje to, że otyłość może korzystnie oddziaływać na tkankę kostną kobiet po menopauzie poprzez zwiększenie obciążenia szkieletu osiowego oraz przez aktywność endokrynną tkanki tłuszczowej.

SŁOWA KLUCZOWE: otyłość, osteoporoza, tkanka tłuszczowa, kość, powiązania

ABSTRACT

The adipose and osseous tissue, although both derived from the connective tissues, perform different functions. In the common opinion, obesity might be a protective factor against bone loss and osteoporosis. The adipose tissue is a recognized major endocrine organ, producing a number of active biological substances, which affect the bone mass. Adipocyte and osteoblast are derived from the same mesenchymal stem cells. Therefore abnormal secretion of adipocytokines may play an important role not only in pathogenesis of the obesity, but also can influence the bone . It is supposed that obesity might have a protective effect on bone tissue in postmenopausal women, by increasing the load on the axial skeleton and because of its hormonal activity.

KEY WORDS: obesity, osteoporosis, adipose tissue, bone, connection

Wiad Lek 2019, 72, 9 cz II, 1834-1838

WSTĘP

Tkanka tłuszczowa i tkanka kostna pełnią zasadniczo różne funkcje, mimo to dość powszechnie uważa się, że nadmiar tkanki tłuszczowej może wpływać ochronnie na masę tkanki kostnej i zmniejszać zagrożenie osteoporozą [1−8].

Tkanka kostna jest wysoce wyspecjalizowaną odmianą tkanki łącznej, w której komórki otacza duża ilość zmineralizowanej substancji międzykomórkowej. Stanowi sztywną podporę kończyn oraz ochrania istotne dla życia narządy jam ciała. Kość jest miejscem dla przyczepu mięśni oraz dużym rezerwuarem niezbędnych do procesów życiowych pierwiastków, takich jak wapń, fosfor, magnez i sód.

Pogląd, iż tkanka tłuszczowa jest biernym magazynem zapasów energetycznych organizmu, zabezpieczającym także przed utratą ciepła [2, 9], zweryfikowało odkrycie 1994 roku leptyny specyficznego dla tej tkanki peptydu o wielokierunkowych funkcjach biologicznych, należącego do adipocytokin [9]. Adipocytokiny nie tylko auto- i parakrynnie działają na adipocyty, ale także endokrynnie na odległe tkanki i narządy. Tkanka tłuszczowa jest więc organem endokrynnym, wywierającym również różnorodny wpływ na tkankę kostną [1, 2, 9−11]. Ostatnio coraz częściej mówi się też o możliwości zastosowania cytokin tkanki tłuszczowej w terapii osteoporozy [12].

Obecnie wiadomo, że obwodowa tkanka tłuszczowa, będąca tkanką hormonalnie aktywną, może regulować obrót kostny, wydzielając adipocytokiny m.in.: leptynę, adiponektynę czy rezystynę [1, 2, 9, 10, 12]. Ważną rolę we wzajemnej relacji między tkanką tłuszczową a kostną wydają się odgrywać czynniki genetyczne, gdyż zarówno skład tkanek miękkich, jak i niektóre cechy kości, jak: gęstość mineralna, geometria, tempo obrotu kostnego, a nawet ryzyko złamania, mogą mieć wspólne podłoże. Niektórzy badacze szacują wspólne uwarunkowanie genetyczne BMD i BMI na 10-20% [13]. Za wspólne determinanty uważa się kilka genów kandydatów, w tym insulinopodobny czynnik wzrostu-I (IGF-I), leptynę, receptor dla leptyny, receptor dla estrogenów α oraz interleukinę 6 (IL-6) [14, 15].

Faktem jest, że po menopauzie częściej dochodzi do osteoporozy, jednak nie wszystkie kobiety w tym okresie są nią zagrożone. Spośród klinicznych czynników ryzyka największy wpływ na wielkość BMD mają wiek oraz BMI, z wiekiem bowiem częstość występowania osteoporozy wzrasta, niska zaś masa ciała już jest jej niezależnym czynnikiem [16, 17].

Sugeruje się, że otyłość może korzystnie oddziaływać na tkankę kostną po menopauzie przez zwiększenie obciążenia szkieletu osiowego i kości nośnych oraz endokrynną czynność tkanki tłuszczowej [1, 6−9]. Adipocytokiny wpływają zarówno na stan metaboliczny całego organizmu, jak i na destrukcję tkanki łącznej oraz dysfunkcję narządu ruchu. Menopauza i związane z nią zmiany hormonalne zaburzają funkcję komórek tłuszczowych, jest więc prawdopodobne, że menopauza istotnie wpływa na sekrecję adipocytokin. Wiadomo, że stężenia najlepiej poznanych adipocytokin – leptyny, adiponektyny i rezystyny – pozostają w ścisłej zależności od masy tkanki tłuszczowej i wykazują odmienności u kobiet i mężczyzn [18−21].

TKANKA KOSTNA

W skład tkanki kostnej (BT − bone tissue) wchodzi istota międzykomórkowa zbudo-wana w 25% z części organicznej (osteoid), a w 60–70% z nieorganicznej (sole mineralne). Warstwa korowa, złożona z gęsto upakowanych warstw zmineralizowanego kolagenu, zapewnia sztywność i jest głównym składnikiem trzonów kości długich. Kość beleczkowa (gąbczasta) o porowatej strukturze, wpływa na wytrzymałość oraz zapewnia elastyczność szkieletu osiowego [22]. Dwie trzecie masy kości stanowią składniki mineralne (hydroksyapatyty i fosforany wapnia), resztę zaś woda i kolagen typu I. W tkance kostnej wyróżniamy trzy typy komórek; osteoblasty, osteocyty i osteoklasty, stanowiące tylko 5% jej masy [23]. Osteoblasty to komórki kościotwórcze, które pobudzają tworzenie masy kości pośrednio pobudzają mineralizację kości. Powstają z komórek mezenchymatycznych. Syntetyzują kolagen typu I, proteoglikany, osteokalcynę osteonektynę, hydrolazy, białka transportowe, glikoproteinę RANKL oraz osteoprotegerynę. Przez układ osteoprotegeryna–RANKL hamują resorpcję kości. Ponadto produkują czynniki wzrostu IGF-I i TGF-β. Na powierzchni błony komórkowej znajdują się receptory dla hormonów peptydowych, glikokortykosteroidów, czynników wzrostu, w tym IGF-I, witaminy D, serotoniny, leptyny. Dzięki funkcji wydzielniczej i obecności licznych receptorów uczestniczą w kościotworzeniu, a jednocześnie kontrolują proces kościoresorpcji, oddziaływując na dojrzewanie i aktywność osteoklastów [24]. Na czynność osteoblastów wpływają: witamina D, parathormon– (PTH), insulinowy czynnik wzrostu I (IGF –I).

Osteoklasty nazywane są komórkami kościogubnymi, należą do makrofagów wywodzących się ze szpiku kostnego. Nie mają receptorów dla parathormonu (PTH) i witaminy D oraz nie syntetyzują kolagenozy [24]. Są głównymi komórkami uczestniczącymi w resorpcji remodelingu kości. Rozwój osteoklastów zależy od wielu czynników, w tym obecności ligandu dla czynnika stymulującego wzrost kolonii makrofagów (M-CSF) oraz receptorowego aktywatora czynnika jądrowego NF-κB (RANKL), produkowanego przez osteoblasty i limfocyty T i wiążącego się do swojego receptora (RANK), członka nadrodziny receptorów dla czynnika martwicy nowotworów. RANKL/RANK odgrywa dużą rolę w aktywacji i przeżyciu osteoklastów. Limfocyty B i inne komórki mogą produkować osteoprotegerynę (OPG), która jest antagonistą RANKL i zapobiega osteoklastogenezie [25, 26]. Osteoprotegeryna i RANKL odgrywają kluczową rolę w sprzężeniu między osteo-blastami i osteoklastami i mogą w przyszłości stać się podstawą terapii celowanych, opartych na farmakologicznym zahamowaniu resorpcji kości [27].

Osteocyty należą do ostatecznie zróżnicowanych osteoblastów wbudowanych zmineralizowaną macierz kostną i stanowią 90% komórek kostnych szkieletu dorosłego człowieka. Odbierają i analizują mikrouszkodzenia oraz zmiany parametrów fizycznych tkanki kostnej, co pozwala na odpowiednie modelowanie kości i jej przebudowę. Podczas ruchu lub codziennego obciążenia hamują działanie osteoklastów i tym samym zachowują masę kostną, natomiast w odpowiedzi na brak obciążenia przekazują sygnał aktywujący osteoklasty, a tym samym resorpcję kości [27].

Główną rolę w patogenezie osteoporozy pomenopauzalnej odgrywa tkanka kostna gąbczasta. U dorosłych znajduje się w nasadach i przy nasadach kości długich oraz wypełnia wnętrze kości płaskiej, stanowiąc około 80% powierzchni kości. Struktura kości gąbczastej jest porowata i lżejsza od kości litej. Wytrzymałość zależy od ilości i grubości beleczek kostnych, szczególnie poziomych. Jej przebudowa przebiega szybciej niż kości litej, stąd zwiększony obrót kostny szybciej będzie powodował zmiany gęstości mineralnej kości, a tym samym szybciej i częściej po menopauzie pojawi się osteoporoza [23]. Drugi rodzaj to tkanka kostna lita zbudowana z blaszek kostnych, które wypełniają jej objętość, stwarzając warunki dużej wytrzymałości na oddziaływanie zewnętrznych sił mechanicznych. Kość zbita to przede wszystkim trzony kości długich, zewnętrzne warstwy nasad i kości płaskich. Zawiera około 80% całej masy mineralnej ludzkiego szkieletu. Spełnia funkcję ochronną i mechaniczną, jej wytrzymałość mechaniczna wzrasta proporcjonalnie do średnicy i grubości kości, a zmniejsza się ze wzrostem porowatości warstwy korowej, co zachodzi podczas procesu starzenia [23], doprowadzając do osteoporozy.

OTYŁOŚĆ A OSTEOPOROZA

Ostatnie lata przyniosły wzrastające obciążenie społeczno-ekonomiczne dwoma istotnymi problemami – ogromnym rozpowszechnieniem otyłości na całym świecie oraz dużym odsetkiem ludzi dotkniętych osteoporozą w związku ze starzeniem się społeczeństwa. Dotychczas nie łączono występowania obu jednostek chorobowych, gdyż badania udowadniały ochronny wpływ dużej masy ciała na gęstość mineralną kości.

Według przeprowadzonych badań klinicznych, otyłość może korzystnie oddziaływać na tkankę kostną, szczególnie u kobiet po menopauzie [1, 6−9, 22]. Część autorów wręcz podkreśla, iż masa ciała jest głównym determinantem BMD (gęstości mineralnej kości) i tym samym ryzyka złamań, zaś tkanka tłuszczowa ma pełnić w tej relacji podstawową rolę [2].

Opisano rzadsze występowanie osteoporozy pomenopauzalnej u zdrowych, otyłych kobiet − grupę tę charakteryzuje wyższa wartość BMD w obrębie kręgosłupa lędźwiowego L2-L4, nasady bliższej kości udowej i kości promieniowej niż u kobiet szczupłych w zbliżonym wieku [6, 8, 22, 28]. Kobiety otyłe z wtórnymi chorobami powodującymi zwiększony obrót kostny mogą charakteryzować się spadkiem masy kostnej [1, 6, 8]. Większość badaczy wykazała istnienie korelacji między wskaźnikami BMI oraz BMD [4, 5, 6, 8], jednak nie wszyscy są zgodni co do występowania tych zależności oraz lokalizacji tej korelacji [8, 29].

Tkanka tłuszczowa jest aktywna endokrynnie i wydziela szereg czynnych biologicznie związków wpływających także na kość, zaś adipocyt i osteoblast wywodzą się ze wspólnej komórki prekursorowej, w związku z tym zaburzenia wydzielania adipocytokin mogą mieć znaczenie nie tylko w patogenezie otyłości [1, 10, 30]. Metabolizmy tkanki kostnej i tłuszczowej, mimo różnic między nimi, wiążą się za pośrednictwem takich czynników, jak leptyna i inne adipocytokiny [1, 2, 9, 31].

POWIĄZANIA GENETYCZNE MIĘDZY TKANKĄ TŁUSZCZOWĄ A KOSTNĄ

Między tkanką tłuszczową a kostną istnieją ścisłe zależności, związane m.in. z mechanizmami regulującymi procesy różnicowania oraz dojrzewania adipocytów i osteoblastów. Podstawowym ogniwem łączącym obie tkanki jest wspólne pochodzenie adipocytów i osteoblastów z mezenchymalnej komórki zrębu szpiku kostnego [1, 32]. Osteogeneza i adipogeneza mają wiele wspólnych metabolicznych szlaków. Pobudzenie drogi Wnt/β-katnina hamuje adipogenezę i pobudza osteoblastogenezę, aktywacja zaś PPAR pobudza adipogenezę.

Na powiązania między obiema tkankami wpływają też czynniki genetyczne. Wykazano, że wspólne uwarunkowania genetyczne mają najprawdopodobniej masa tkanki tłuszczowej (BFM − body fat mass) oraz BMD – dwa główne, mierzalne wykładniki dwóch chorób cywilizacyjnych, otyłości i osteoporozy. Lokalizacje genomowe znajdują się na: 7p22-p21 (LOD 2.69) dla BFM i BMD kręgosłupa lędźwiowego, 6q27 (LOD 2.30) dla BFM i BMD szyjki kości udowej oraz 11q13 (LOD 2.64) dla BFM i BMD przedramienia [29]. Guerardel i wsp. dowiedli ponadto, że ośrodkowa ekspresja promotora SNP-3608 allelu C genu CART (cocaine- and amphetamine-regulated transcript) ma dwojaki charakter: z jednej strony chroni przed otyłością śmiertelną oraz miażdżycą, z drugiej zaś wykazuje korelację z BMD, szczególnie w kości korowej [33]. Kolejnym genem, który coraz częściej jest wymieniany jako czynnik plejotropowy wpływający na rozwój osteoporozy i otyłości, może być receptor aktywator głównego jądrowego czynnika transkrypcyjnego NF-κB – RANK (receptor activator of nuclear factor-κB). Może on regulować masę tkanki tłuszczowej i kostnej, ujawniając ekspresję w mięśniach szkieletowych, głównym miejscu wydatkowania energii, i pełniąc zasadniczą rolę w pobudzaniu osteoklastogenezy [34]. W niektórych doniesieniach sugeruje się, że rejon genomu kodujący powstawanie RANK jest także związany z genami kandydatami dla otyłości [34]; RANK ulega interakcji z ligandem (RANKL) i stymuluje osteoklastogenezę [35]. Według Bella, receptor aktywujący czynnik transkrypcyjny NF-κB wraz z ligandem RANKL zarówno pobudza proliferację, jak i hamuje apoptozę osteoklastów [36], co – w opinii innych badaczy – też może wiązać się z otyłością [34,37]. Aktywacja NF-κB jest ponadto manifestacją subklinicznego stanu zapalnego nie tylko w otyłości, ale i innych zaburzeniach metabolicznych (np.w nadciśnieniu tętniczym czy cukrzycy). Masa ciała jest głównym determinantem BMD, a tym samym ryzyka złamań, a masa tkanki tłuszczowej podstawowym elementem tego powiązania [2].

Zazwyczaj uważa się, iż otyłość chroni przed utratą masy kostnej i rozwojem osteoporozy [1, 2, 31], będąc również jednym z czynników redukcji złamań [2]. Niska masa ciała uznana już została za czynnik ryzyka osteoporozy [38]. Ryzyko złamania jest odwrotnie proporcjonalne do BMI, a sama wartość BMI jest wykorzystywana do metody FRAX, oceniającej 10-letnie ryzyko złamania [39].

WSPÓLNE POCHODZENIE – KOMÓRKI MEZENCHYMALNE

Tkanka kostna powstaje w procesie osteogenezy, polegającym na różnicowaniu się progenitorowych komórek mezenchymy (pochodzenia mezodermalnego) w komórki kościotwórcze – osteoblasty. Różnicowanie jest aktywowane przez czynniki transkrypcyjne, kierujące komórki na dany szlak rozwoju z udziałem cytokin, białek morfogenicznych hormonów. W różnicowanej komórce ma miejsce proces transkrypcji genów, charakterystyczny dla określonego typu komórki i wytwarzania białek budujących daną tkankę.

Multipotentne komórki mezenchymy mogą różnicować się w komórki pochodzenia mezodermalnego, w skład których wchodzą komórki tkanki kostnej i tłuszczowej – osteoblasty oraz adipocyty. Znajdują się one w szpiku kostnym i wielu tkankach, w tym kostnej tłuszczowej, wpływając także na odpowiedź immunologiczną dzięki swojemu działaniu przeciwzapalnemu i hamowaniu proliferacji limfocytów [40].

OSTEOGENEZA

Aktywacja i różnicowanie komórek w osteogenezie podlegają wpływom czynników transkrypcyjnych (TFs – transcription factors), cytokin i czynników wzrostu oraz układu endokrynnego [41]. Do głównych czynników transkrypcyjnych odpowiedzialnych za osteoblastogenezę należą Runx2 oraz Osx (Osterix) [42], natomiast PPARγ działa odwrotnie, hamując osteoblastogenezę i pobudzając multipotencjalne komórki mezenchymalne do rozwoju w kierunku komórek tłuszczowych. Wydaje się, że proces ten może uczestniczyć w starzeniu tkanki kostnej [43]. Tworzenie tkanki kostnej zależy przede wszystkim od białek połączonych receptorem dla LDL5 i/lub LDL6, białka z rodziny frizzled, białka Wnts (agonista) i działających przeciwnie sklerotyny i białka Dickkopf). Za różnicowanie osteo-blastów do osteocytów odpowiadają głównie sklerotyna, periostyna oraz czynnik wzrostu fibroblastów [41, 42].

Osteoklasty podlegają kontroli nie tylko specyficznych białek TFs (PU.1, Fos) i czynnika jądrowego aktywowanych limfocytów, ale także obecności układu RANKL–OPG osteosteoprotegeryna [44, 45]. Za procesy homeostazy tkanki kostnej odpowiada system RANK–RANKL (receptor activator of NF-κBreceptor activator of NF-κB ligand). Ligand RANKL jest cytokiną aktywującą osteoklasty, a tym samym wpływającą na kościoresorpcję. Białko OPG wiąże i tym samym neutralizuje RANKL, co skutkuje zahamowaniem kościoresorpcji [27, 45]. Istotną rolę w procesie osteogenezy odgrywają ponadto białka morfoge-niczne (BMPs − bone morphogenic proteins), które inicjują różnicowanie komórek mezenchymalnych w kierunku osteoblastów [41]. Do białek tworzących kość należą: osteopontyna, osteokalcyna, osteonektyna oraz kolagen.

Należy pamiętać, że warunkiem prawidłowego dojrzewania i mineralizacji tkanki kostnej są estrogeny, które działając na chondrocyty mogą wpływać na sekrecję zewnątrzkomórkowej macierzy chrząstki. Osoby z mutacjami receptorów estrogenowych bądź upośledzoną syntezą estrogenów charakteryzują się opóźnionym zamknięciem nasad kostnych i osteopenią. Również androgeny są niezbędne do normalnego wzrostu i mineralizacji kości długich [46]. Późniejszy wiek pierwszej miesiączki u kobiet zdrowych, wiążący się krótszym wpływem estrogenów na tkankę kostną, objawia się uzyskaniem niskiej gęstości mineralnej kości i zmniejszeniem grubości dystalnej części kości promieniowej, co z czasem może predysponować do złamań [47, 48].

PODSUMOWANIE

Dotychczasowe badania wykazały ochronny wpływ wysokich wartości BMI na tkankę kostną. Można więc przyjąć, że nadwaga i otyłość, z uwagi na zwiększenie obciążenia kości oraz produkty tkanki tłuszczowej są czynnikami chroniącymi przed osteoporozą i wynikającymi z niej złamaniami [1, 6, 8, 38, 49, 50]. Dodatnia zależność między masą ciała a BMD nie oznacza jednak, że otyłość chroni przed osteoporozą, ponieważ otyłość to przede wszystkim nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, a nie tylko przekroczenie norm wartości BMI.

W piśmiennictwie doniesienia na temat zależności między BMD a masą ciała są rozbieżne. Część badań podaje, że już u kobiet premenopauzalnych masa tkanki tłuszczowej jest determinantą BMD [2, 51], w innych zależności takiej nie potwierdzono, a wręcz wskazano na zwiększenie ryzyka rozwoju osteoporozy i złamań niskoenergetycznych [52]. Także u kobiet po menopauzie nie określono jednoznacznie związku między tkanką tłuszczową a kostną oraz ich wpływu na rozwój osteoporozy [10].

Przytoczone wątpliwości dotyczące związków tkanki kostnej i tłuszczowej wymagają wyjaśnienia, tym bardziej, że okres pomenopauzalny charakteryzuje się odwrotną tendencją niż przedmenopauzalny, charakteryzując się spadkiem BMD i jednoczesnym wzrostem masy tkanki tłuszczowej. Poznanie zmian zachodzących w tym okresie wydaje się bardzo istotne.

Mimo niewątpliwego postępu w poznaniu etiopatogenezy oraz diagnostyki i terapii osteoporozy, nie rozwiązano jeszcze wielu niejasności. Najważniejszym celem postępowania nadal pozostaje redukcja częstości złamań, a w przypadku ich wystąpienia – zapobieganie kolejnym. Choć możliwości terapeutyczne są już dość szerokie, poszukuje się nowych kierunków, w tym coraz częściej wśród nowych terapii wymienia się hormony tkanki tłuszczowej – adipocytokiny [10].

Piśmiennictwo

1. Greco EA, Francomano D, Fornari R et al. Negativ association between trunk fat, insulin resistance and skeleton in obese women. Word J Diabetes. 2013; 4(2):31–39.

2. Reid IR. Fat and bone. Arch Biochem Biophys. 2010; 503(1):20–27.

3. Albala C, Yauez M, Deroto E et al. Obesity as a protective factor for postmenopausal osteoporosis. Int J Obes Relat Metab Disord. 1996;20(11):1027–1032.

4. Sodi R, Hazell MJ, Durkam BH et al. The circulating concentration and ratio of total and high molecular weight adiponectin in post-menopausal women with and without osteoporosis and its association with body mass index and biochemical markers of bone metabolism. Clin Biochem. 2009;42(13–14):1375–1380.

5. Morcov C, Vulpoi C, Branisteanu D. Correlation between adiponectin, leptin, insulin-like growth factor-1 and bone mineral density in pre and post-menopausal women. Rev Med Chir Soc Med Nat Iasi.2012;116(3):785–789.

6. Da Silva HG, Mendonca LM, Conceicao FL et al. Influence of obesity on bone density in postmenopausal women. Arq Bras Endocrinol Metab. 2007 51: 943–949.

7. Holecki M, Zahorska-Markiewicz B, Więcek A et al. Otyłość a metabolizm kości. Endokrynol Pol. 2008; 59:218–223.

8. Reid IR. Obesity and osteoporosis. Ann Endocrinol (Paris). 2006;67:125–129.

9. Lecke SB, Morsch DM, Spritzer PM. Leptin and adiponectin in the female life course. Braz J Med Biol Res. 2011 44(5):381–387.

10. AL-Suhaimi, Shenzad A. Leptin, resistin, and visfatin: the missing link between endocrine metabolic disordes and immunity. Eur J Med Res.2013;18:12.

11. Oh KW, Lee WY, Rhee EJ et al. Relationship between serum resistin, leptin,adiponectin, ghrelin levels and bone mineral density in middle-aged men. Clin Endocrinol (Oxf). 2005;63:131–138.

12. Liu Y, Song CY, Wu SS et al. Novel adipocytokines and bone metabolism. Int J Endocrinol. 2013; 4:10-19.

13. Deng HW, Deng H, Liu YJ et al. A genome wide linkage scan for quantitative-trait loci for obesity phenotypes. Am J Hum Genet. 2002;70:1138–1151.

14. Nguyen TV, Hovard GM, Kelly PJ et al. Bone mass and fat mass: same genes or same environments? Am J Epidemiol.1998;147:3–16.

15. Mezquita-Raya P, Muñoz-Torres M, de Dios Luna J et al. Performance of COLIA1 gene polymorphism and bone turnover markers to identify postmenopausal women with prevalent vertebral fractures. Osteoporos Int. 2002;13:506–512.

16. Meunier PJ. Medycyna oparta na faktach i osteoporoza: porównanie danych o zmniejszeniu ryzyka wystąpienia złamania na podstawie randomizowanych badań klinicznych dotyczących osteoporozy. Przedruk z Int J Clin Pract. 1999;53(2):122–129.

17. Ostrowska Z, Ziora K, Oświęcimska J et al. Bone metabolism, osteoprotegerin, receptor activator of nuclear factor-kB ligand and selection adipose tissue hormones in girls with anorexia nervosa. Endokrynol Pol. 2014;65(1):33-39.

18. Saad MF, Damani S, Gingerich RL at al. Sexual dimorphism in plasma leptin concentration. J Clin Endocrinol Metab. 1997;82:579–584.

19. Combs TP, Berg AH, Rajala MW et al. Sexual differentiation, pregnancy, calorie restriction, and aging affect the adipocyte-specific secretory protein adiponectin. Diabetes. 2003;52:268–276.

20. Nishizawa H, Shimomura I, Lishida K et al. Androgens decrease plasma adiponectin, an insulin-sensitizing adipocyte-derived protein. Diabetes.2002; 51:2734–2741.

21. Laughlin GA, Barret-Connor E, May S. Sex-specific determinants of serum adiponectin in older adults: the role endogenous sex hormones. Int J Obes. 2007; 31:457–465.

22. Rosen CJ, Bouxsein ML. Mechanisms of disease: is osteoporosis the obesity of bone? Nat. Clin. Pract Rheumatol. 2006;2:35–43.

23. Sawicki W, Malejczyk J. Histologia, Warszawa: PZWL, 2012, p.191–194.

24. Badurski JE. Osteoartrologia kliniczna. Poznań: Termedia, 2011;

25. Ross FP. Osteoclast biology and bone resorption.Primer on the metabolic bone diseases and disordes of mineral metabolism. 7th edn. ASBMR.2009:16–22.

26. Kearns AE,Khosla S, Kostenuik PJ. Receptor activator of nuclear factor kappa B ligand and osteorotegerin regulation of bone remodeling in health and disease. Endocr Rev. 2008; 29:155–192.

27. Bonewald LF. Osteocytes as dynamic multifunctional cells. Ann N Y Acad Sci. 2007;1116: 281–290.

28. Tenta R, Kontogianni MD, Yiannakouris N: Association between circulating levels of adiponectin and indices of bone mass and bone metabolism in middle-aged post-menopausal women. J Endocrinol Invest. 2012;35(3): 306–311.

29. Tang ZH, Xiao P, Lei SF et al. A bivariate whole-genome linkage scan suggests several shared genomic regions for obesity and osteoporosis. J Clin Endocrinol Metab.2007; 92,2751–2757.

30. Siemińska L, Cichoń-Lenart A, Kajdaniuk D et al. Hormony płciowe i adipocytokiny u kobiet po menopauzie. Pol Merkuriusz Lek. 2006;120:727–729.

31. Blain H, Guillemin A, Guillemin F et al. Serum leptin level is a predictor of bone mineral density in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab.2002;87(3):1030–1035.

32. Reid IR, Richards JB. Adipocytokine effects on bone. Clin Rev Bone Miner Metab. 2009;7:240–248.

33. Guérardel A, Tankó LB, Boutin P et al. Obesity susceptibility CART gene polymorphism contributes to bone remodeling in postmenopausal women. Osteoporos Int. 2006; 17:156–157.

34. Zhao LJ, Guo YF, Xiong DH et al. Is a gene important for bone resorption a candidate for obesity? An association and linkage study on the RANK (receptor activator of nuclear factor-kB) gene in a large Caucasian sample. Hum Genet. 2006;120:561-570.

35. Andreassen TT, Jørgensen PH, Flyvbjerg A et al. Growth hormone stimulates bone formation and strenght o cortical bone in aged rats. J Bone Miner Res.1995;10:1057–1067.

36. Bell NH. RANK ligand and the regulation of skeletal remodeling. J Clin Invest. 2003; 111:1221-1230.

37. Pérusse L, Rankinen T, Zuberi A et al. The human obesity gene map: the 2004 update. Obes Res.2005;13:381–490.

38. De Laet C, Kanis JA, Odén A et al. Body mass index as a predictor of fracture risk: a meta-analysis. Osteop Int. 2005; 16:1330–1338.

39. Kanis JA, Burlet N, Cooper C et al. European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis and Osteoarthritis (ESCEO). European quidance for diagnosis and management of osteoporosis in postmenopausal women. Osteoporos Int.2008;19:399–428.

40. Djouad F, Bouffi C, Ghannam S et al. Mesenchymal stem cells: innovativ therapeutic tools for rheumatic diseases. Nat Rev Rheum. 2009;5:392–399..

41. Canalis E. Growth factor control bone mass. J Cell Biochem.2009; 108(4):769–777.

42. Komori T. Regulation of osteoblasts differentiation by transcriptional factors. J Cell Biochem 2006;99:1233-1239.

43. Pei L, Tontonoz P. Fat’s loss is bone’s gain. J Clin Invest. 2004;113:805–806.

44. Baron R, Rawaldi G. Targeting the Wnt/beta-catenin pathway to regulate bone formation in the adult skeleton. Endocrinology.2007;148: 2635–2643.

45. Ostrowska Z, Kobielski A, Kos-Kudła B et al. Otyłość a powiązania między osią somatotropinową a tkanką kostną. Endokrynol Pol.2009; 60(4):302–309.

46. Oursler MJ, Landers JP, Riggs BL et al. Oestrogen effects on osteoblast and osteoclasts. Ann Med.1993;25:361–371.

47. Chevalley T, Bonjour JP, Ferrari S et al. Influence of age at menarche on forearm bone microstructure in healthy young women. J Clin Endocrinol Metab.2008;93:2594–2601.

48. Varenna M, Binelli L, Zucchi F et al. Prevalence of osteoporosis by educational level in a cohort of postmenopausal women. Osteoporos Int.1999;9:236–241.

49. Crepaldi G, Romanato G, Tonin P et al. Osteoporosis and body composition. J Endocrinol Invest.2007;30; 42–47.

50. Joakimsen RM, Fønnebø V, Magnus JH et al. Study: body height, body mass index and fractures. Osteoporos Int.1998;8:436–442.

51. Wu F, Ames R, Clearwater J et al. Prospective 10-year study of the determinants of bone density and bone loss in normal postmenopausal women, including the effect of hormone replacement therapy. Clin Endocrinol (Oxf) 2002;56:703–711.

52. Hsu YH, Venners SA, Terwedow HA et al. Relation of body composition, fat mass, and serum lipids to osteoporotic fractures and bone mineral density in Chinese men and women. Am J Clin Nutr. 2006; 83:146–154.

ORCID:

Joanna Głogowska-Szeląg – 0000-0003-0949-322X

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Joanna Głogowska-Szeląg

Zakład Patofizjologii, Katedra Patofizjologii i Endokrynologii

Śląski Uniwersytet Medyczny

Pl.Traugutta2,41-800 Zabrze, Polska

e-mail:jglogowska-szelag@sum.edu.pl

Nadesłano: 29.03.2019

Zaakceptowano: 28.08.2019